Indberetning nr. 5, fra Rigsombudsmanden på Færøerne

Rigsombudsmanden på Færøerne Tórshavn, den 12. oktober 2018
Postboks 12 Telefon: +298 20 12 00 E-post: ro@fo.stm.dk CVR–nr. 11-86-16-28
FO-110 Tórshavn Telefax: +298 20 12 20 www.rigsombudsmanden.fo V-tal 344338
J.nr. 2015-96-lmj
Indberetning nr. 5/2018
Emner:
• Meningsmålinger om valg til Lagtinget – koalitionen står til at miste sit flertal.
• Forfatningsforslaget kommer næppe i Lagtinget i indeværende lagtingsperiode.
• Politisk uenighed om tunnelprojekter medfører, at landsstyremedlem Henrik Old trækker sig
som landsstyremedlem.
• Landsstyret har fremsat forslag til finanslov for 2019 med et overskud på 403 mio. kr.
• Debat om fortsat behov for bloktilskuddet.
• Finanslovsforslaget fremsat uden flertal bag.
• Kommunernes nettogæld er væk.
• Færøernes Økonomiske Råd: Væksten er større end tidligere vurderet, og finanspolitikken er
konjunkturmedløbende.
• Hvert femte hus på Suðuroy står tomt.
• Antallet af arbejdsløse er faldet yderligere, og er nu helt nede på 1,7 pct. fuldtidsarbejdsløse.
• Fangst af delfiner skaber debat både nationalt og internationalt.
• Bakkafrost mister 750.000 laks og anslår, at selskabet på sigt har lidt et tab på omkring 100
mio. kr.
• Airbnb på Færøerne er blevet fem gange så stort som Hotel Føroyar.
• Vága lufthavn sætter ny rekord i antal rejsende, og Atlantic Airways underskriver kontrakt om
langtidsleje af endnu et fly og vinder en pris på årets Danish Travel Awards 2018.
• Kronprinsfamilie på officielt besøg på Færøerne.
• Justitsminister Søren Pape Poulsen og erhvervsminister Rasmus Jarlov har besøgt Færøerne.
• Ben Arabo, direktør i Betri P/F, opsagt med øjeblikkelig virkning.
Meningsmålinger om valg til Lagtinget – koalitionen står til at miste sit flertal
Den 16. september og den 4. oktober 2018 blev der foretaget endnu to meningsmålinger vedr. valg
til Lagtinget. Tendensen synes klar. Fólkaflokkurin står til at blive den helt store vinder og opnår
yderligere to mandanter i forhold til sidste valg, mens Javnaðarflokkurin står til at blive valgets ta-
ber, såfremt der var valg i dag. En tendens, som man også så i meningsmålingerne fra april og maj
2018.
Færøudvalget 2018-19
FÆU Alm.del Bilag 2
Offentligt
Rigsombudsmanden på Færøerne Side 2
Lagtingsvalget sept. 2015 og de seneste fire meningsmålinger, pct. Antal mandater i parentes.
Parti Lagtingsvalget
Sept. 2015
Gallup
Aug. 2018
Lóður
Aug. 2018
Spyr.fo
Sept. 2018
Spyr.fo
Okt. 2018
Fólkaflokkurin 18,9 (6) 22,3 (7) 25,0 (8) 24,6 (8) 27,5 (9)
Sambandsflokkurin 18,7 (6) 21,1 (7) 21,7 (7) 20,4 (7) 17,3 (6)
Javnaðarflokkurin 25,1 (8) 21,0 (7) 19,2 (6) 20,5 (7) 18,7 (6)
Sjálvstýri 4,0 (2) 3,2 (1) 3,1 (1) 3,5 (1) 4,3 (1)
Tjóðveldi 20,7 (7) 20,6 (7) 22,6 (8) 18,9 (6) 20,8 (7)
Miðflokkurin 5,5 (2) 5,0 (2) 4,5 (2) 5,8 (2) 5,5 (2)
Framsókn 6,9 (2) 6,9 (2) 3,9(1) 6,2 (2) 5,9 (2)
I alt 100 (33) 100 (33) 100 (33) 100 (33) 100 (33)
Meningsmålingen fra september 2018, som Spyr.fo har lavet for Portal.fo, og hvor 500 personer
deltog, viser, at det nuværende landsstyre (Javnaðarflokkurin, Tjóðveldi og Framsókn) vil få 15
mandater tilsammen og derved miste deres flertal. Meningsmålingen viser ligeledes, at Fólkaflok-
kurin er størst med 24,6 pct. af stemmerne. Javnaðarflokkurin fortsætter tendensen fra de seneste
meningsmålinger og opnår 20,4 pct. af stemmerne mod 25,1 pct. ved valget i 2015 og mister såle-
des et mandat.
Den anden meningsmåling, som Spyr.fo ligeledes har lavet for Portal.fo 14 dage senere, viser sam-
me tendens, og det nuværende landsstyre vil få 15 mandater mod 18 mandater til den nuværende
opposition. Fólkaflokkurin vil opnå 27,5 pct. af stemmerne og få i alt ni mandater, som er tre man-
dater flere end ved valget i 2015. Dette er den største tilslutning, som partiet har oplevet gennem de
seneste 40 år. Javnaðarflokkurin fortsætter tendensen og går yderligere tilbage og vil kun opnå 18,7
pct. af stemmerne og dermed miste to mandater i forhold til valget i 2015.
Ud fra begge meningsmålinger vil den nuværende opposition, der består af Fólkaflokkurin, Sam-
bandsflokkurin, Sjálvstýri og Miðflokkurin, med 18 mandater kunne danne en ny flertalskoalition.
Begge meningsmålinger viser dog, at det stadigvæk vil være mandatfordelingen mellem de tre små
partier, som kan få stor betydning for, hvem der kan danne landsstyre efter et kommende lagtings-
valg, som skal finde sted senest den 1. september 2019.
I forbindelse med meningsmålingen den 4. oktober blev vælgerne ligeledes spurgt om, hvem der
skal være lagmand. Her svarede 28,5 pct. at de ønskede den nuværende lagmand Aksel V. Johanne-
sen til lagmand, hvorimod kun 16,0 pct. ønsker Jørgen Niclasen fra Fólkaflokkurin som lagmand.
Færrest stemmer blandt de syv partiformænd opnår Jenis av Rana fra Miðflokkurin med kun 1,7
pct. af stemmerne.
I forhold til et kommende lagtingsvalg ønsker 46,8 pct., at der skal udskrives valg med det samme,
hvorimod 39,7 pct. svarer nej til et valg nu, og 13,5 pct. svarer ”ved ikke”.
Forfatningsforslaget kommer næppe i Lagtinget i indeværende lagtingsperiode
I forbindelse med sin åbningstale i Lagtinget tilkendegav lagmanden, at han har lagt stor energi i
forfatningsarbejdet gennem hele valgperioden, men at det har været tungt. Forfatningen er ikke et
koalitionsanliggende, men et anliggende for hele Lagtinget og alle færinger. Derfor må hele Lagtin-
get også være med. Oppositionens vilje har været begrænset, fremhævede lagmanden. Lagmanden
oplyste endvidere, at han nu ville tale med alle partiformændene en gang til for at se, om der er
grundlag for at arbejde videre med forfatningsforslaget.
Rigsombudsmanden på Færøerne Side 3
På baggrund af denne samtale med partiformændene oplyser lagmanden, at der på nuværende tids-
punkt ikke er grundlag for at arbejde videre med forfatningsforslaget, og at forslaget næppe vil bli-
ve fremlagt i Lagtinget inden valget.
En beslutning som partiformanden for Tjóðveldi, landsstyremedlem Høgni Hoydal, ikke er enig i,
idet Tjóðveldi blandt andet gik på valg på at få vedtaget en forfatning. Høgni Hoydal mener derfor
fortsat, at forfatningsforslaget bør genfremsættes for Lagtinget.
Lagmanden har flere gange påpeget, at han ønsker nogle af de store oppositionspartier med i en
kommende forfatning. Partiformanden for Sambandsflokkurin, Barður Nielsen, oplyste i forbindel-
se med mødet hos lagmanden, at han ikke ønsker, at forfatningsforslaget skal genfremsættes i sin
nuværende udformning. Barður Nielsen påpeger blandt andet, at Færøernes status i rigsfællesskabet
skal fremgå af en kommende forfatning.
Politisk uenighed om tunnelprojekter medfører, at landsstyremedlem Henrik Old trækker sig
som landsstyremedlem
Den 1. oktober 2018 trak landsstyremedlem Henrik Old (Javnaðarflokkurin) sig efter eget ønske
som landsstyremedlem for bl.a. infrastruktur og arbejdsmarkedsspørgsmål. Lagmanden varetager
selv området, indtil et nyt landsstyremedlem er udpeget.
Det er spørgsmålet om prioritering af kommende tunnelprojekter, der var årsagen til, at Henrik Old
valgte at trække sig. Henrik Old ønsker, at en tunnel til Fámjin på Suðuroy (hvor han er valgt) prio-
riteres forud for en tunnel til Dalur på Sandoy. Ifølge Landsingeniøren bør tunnelen til Dalur imid-
lertid ud fra en faglig vurdering prioriteres, da færdslen ad den nuværende vej er farligere.
Få dage efter at Henrik Old havde trukket sig som landstyremedlem, fremlagde lagtingsmedlem
Kristin Michelsen (Javnaðarflokkurin) sammen med repræsentanter fra samtlige oppositionspartier,
samt løsgænger Magni Laksáfoss et lovforslag, som pålægger landsstyremedlemmet inden for in-
frastruktur og arbejdsmarkedsspørgsmål at sørge for, at der bliver etableret en tunnel til Fámjin på
Suðuroy. Hvis Kristin Michelsen, Magni Laksáfoss og samtlige medlemmer af oppositionen stem-
mer for lovforslaget, vil landsstyret komme i mindretal i sagen.
I forbindelse med Henrik Olds udtræden af landsstyret udtalte lagmanden, at såfremt et koalitions-
medlem stemmer for et forslag fra oppositionen, som koster mange penge, så er der ingen koalition
længere. Lagmanden har efterfølgende, over for Kringvarp Føroya (den færøske radio- og tv station),
bekræftet, at såfremt lovforslaget om tunnelen til Fámjin vedtages, er der ingen koalition længere.
Den politiske situation på Færøerne er derfor anspændt og usikker som følge af tunnelsagen.
Landsstyret har fremsat forslag til finanslov for 2019 med et overskud på 403 mio. kr.
Landsstyremedlem for finansanliggender, Kristina Háfoss, har den 28. september 2018 fremsat fi-
nanslovsforslag for 2019 for Lagtinget. Dette er samtidig det sidste finanslovsforslag, der fremlæg-
ges inden der senest den 1. september 2019 skal afholdes valg til Lagtinget.
Finanslovsforslaget for 2019 budgetterer med driftsudgifter på 6,1 mia. kr., anlægsinvesteringer for
424 mio. kr. og samlede indtægter på 6,8 mia. kr. Dette giver et DAU-overskud på knap 403 mio.
kr. i 2019. Af de 403 mio. kr. ønsker landsstyret, at 193 mio. kr. skal overføres til Færøernes Øko-
nomifond. Resten af overskuddet skal anvendes til afdrag på landskassens gæld.
Rigsombudsmanden på Færøerne Side 4
Landsstyret har i finanslovsforslaget for 2019 planer om at reducere landskassens gæld på 1,1 mia.
kr., når en af landskassens obligationsserier forfalder i juni 2019.
Landsstyreområdet for finansanliggender oplyser, at dette kan lade sig gøre, fordi landskassen har
haft forholdsvise store overskud siden 20161
og landskassens likviditet er langt højere end det obli-
gatoriske mindstekrav på 15 pct. af BNP.
Landskassens samlede langfristede gæld var pr. juli 2018 på 4,6 mia. kr. Dette betyder, at landskas-
sens bruttogæld i 2018 er ca. 25 pct. af BNP. Kommunerne har tilsammen en bruttogæld på 1,1 mia.
kr., som svarer til knap 6 pct. af BNP.
Ud fra ovenstående konstaterer Landsstyreområdet for finansanliggender, at Færøernes bruttogæld
er meget lav, da gennemsnitsbruttogælden i EU-landene ligger på omkring 80 til 85 pct. af BNP.
Danmarks bruttogæld udgør 35 pct. af BNP.
Vedrørende anlægsinvesteringerne på i alt 424 mio. kr., så fremgår de 362 mio. kr. af finanslov-
forslagets hovedoversigt for anlægsinvesteringer, mens de resterende 62 mio. kr. teknisk er bogført
som driftsudgifter i form af tilskud til blandt andet det offentligt ejede aktieselskab, der står for
byggeriet af tunnelen til Eysturoy.
Driftsudgifterne stiger ifølge forslaget med 2,6 pct. i forhold til 2018, mens indtægterne budgetteres
til at stige med 3,8 pct. I forbindelse med finanslovsarbejdet, havde landsstyret sat sig som mål at
holde igen med både driftsudgifterne og anlægsinvesteringerne. Derfor har man blandt andet valgt
at udskyde nogle af de ellers planlagte anlægsinvesteringer, for ikke at sætte mere skub i økonomi-
en.
Da der også er stort tryk på boligmarkedet og mangel på boliger på grund af den store tilflytning de
senere år, har man valgt at omprioritere nogle af de offentlige byggeprojekter, så der bliver frigjort
arbejdskraft til privat boligbyggeri. Ifølge landsstyret har man i denne forbindelse omprioriteret
investeringer for 80 mio. kr.
Der har været overskud på DAU-saldoen siden 2016, og Færøerne har haft stor økomimisk vækst
de senere år. Meget tyder dog på, at væksten ikke kommer til at fortsætte i samme tempo. Ifølge
landsstyremedlem Kristina Háfoss vil væksten fremover finde et mere naturligt leje:
”Vi ser, at oliepriserne er steget med 40 pct. de seneste år. Det påvirker erhvervslivet og hushold-
ningerne. Vi ved også, at der bliver slagtet mindre mængder af opdrætslaks i år, og at de pelagiske
kvoter bliver mindre. Samlet set vil dette medføre, at den økonomiske fremgang vil blive mere
normal. Det gælder både indeværende og kommende år”, sagde Kristina Háfoss i forbindelse med
præsentationen af finanslovsforslaget.
Ovenstående viser sig også i de nyeste vurderinger for landskassens overskud for 2018. Man havde
i finansloven for 2018 budgetteret med et overskud på 401 mio. kr. Dette tal er nu nedjusteret til
knap 276 mio. kr. i de nyeste vurderinger, som er foretaget i forbindelse med fremsættelsen af fi-
nanslovsforslaget for 2019.
I tabellen på næste side ses en oversigt over landskassens indtægter, driftsudgifter, anlægsinveste-
ringer og DAU-saldo siden 2015.
1
For perioden 2016-2019 forventes et samlet overskud på 1,4 mia. kr.
Rigsombudsmanden på Færøerne Side 5
Mio. kr. Regnskab
2015
Regnskab
2016
Regnskab
2017
Skøn
2018
FFL
2019
Indtægter 4.493 4.857 5.443 5.450 5.657
Driftsudg. 4.234 4.339 4.577 4.770 4.892
Anlægsinv. 341 299 302 404 362
DAU-saldo -83 158 563 276 403
Anm.: Skøn for 2018 fra landsstyreområdet for finansanliggender.
Færøsk økonomi har haft tendens til at svinge meget. I nedenstående tabel ses en oversigt over ind-
tægter, udgifter og DAU-saldo i landsregnskabet de sidste 20 år.
Debat om fortsat behov for bloktilskuddet
I forbindelse med 1.-behandling af finanslovsforslaget blev bloktilskuddet fra Danmark ligeledes
debatteret. Barður Nielsen, partiformand i Sambandsflokkurin, fremhævede, at han ikke var stolt af
at modtage bloktilskud fra Danmark, men fremhævede ligeledes, at bloktilskuddet er en nødvendig-
hed for at bevare trygheden i det nuværende velfærdssamfund.
Dette synspunkt var de to landsstyremedlemmer fra Tjóðveldi, Høgni Hoydal og Kristina Háfoss,
ikke enig i. De påpegede, at bloktilskuddet kun er en lille del af den samlede færøske økonomi, og
derfor udgør bloktilskuddet ikke en tryghed for velfærden. Hvis der ikke skulle være råd nu til at
undvære bloktilskuddet, hvornår skulle der så være det? spurgte Kristina Háfoss. Det er et spørgs-
mål om, hvordan de penge, der er, skal bruges. Det er muligt at skære i bloktilskuddet og samtidig
højne standarden inden for fx sundhedsområdet. Bloktilskuddet udgør kun 6 pct. af de samlede ind-
tægter fra borgerne og erhvervslivet. Så de 94 pct. betaler færingerne selv for i dag. Kristina Háfoss
påpegede endvidere, at landet/kommunerne tilsammen havde et overskud på 690 mio. kr. i 2017,
som svarer til bloktilskuddet plus 50 mio. kr.
648 602 697
191 22
-152-211
142 146
-330
-688-567
-322-335-413-254 -83
158
563
276 403
-1.000
0
1.000
2.000
3.000
4.000
5.000
6.000
Regnskab
1999
Regnskab
2000
Regnskab
2001
Regnskab
2002
Regnskab
2003
Regnskab
2004
Regnskab
2005
Regnskab
2006
Regnskab
2007
Regnskab
2008
Regnskab
2009
Regnskab
2010
Regnskab
2011
Regnskab
2012
Regnskab
2013
Regnskab
2014
Regnskab
2015
Regnskab
2016
Regnskab
2017
Skøn
2018
FFL
2019
Mio. kr.
DAU-saldo
Indtægter i alt
Udgifter i alt
Rigsombudsmanden på Færøerne Side 6
Løsgænger Magni Laksáfoss, Sambandsflokkurin, fremhævede også sine synspunkter om bloktil-
buddet i forbindelse med debatten. Han mener ikke, at færinger bør tage imod bloktilskuddet fra
Danmark. Selv om bloktilskuddet bortfalder, vil Færøerne være et af de rigeste lande i verdenen, og
rigere end både Island og Finland, påpegede Magni Laksáfoss.
Det er selvfølgelig et politisk spørgsmål, om man vil have bloktilskuddet fra Danmark eller ej. Men
på nuværende tidspunkt er Færøerne rigere end Danmark. Når modtagerlandet er rigere end afgiver-
landet, så bør modtagerlandet ikke bede om penge, afslutter Magni Laksafoss.
Finanslovsforslaget fremsat uden flertal
Finanslovsforslaget, som blev fremsat den 28. september 2018, og som var til 1.-behandling i Lag-
tinget den første uge i oktober, har ikke umiddelbart et flertal bag sig i Lagtinget. Det bekræftede
lagmand Aksel V. Johannesen over for Kringvarp Føroya (den færøske radio- og tv station) den 4.
oktober 2018.
Koalitionen kan kun være sikker på at have 15 af de nødvendige 17 stemmer i Lagtinget bag sig.
Dette skyldes først og fremmest uro i lagmandens eget parti, Javnaðarflokkurin. Sonja Jóg-
vansdóttir, som meldte sig ud af Javnaðarflokkurin dagen efter valget i 2015, er fortsat løsgænger.
Hun har dog hidtil stemt sammen med koalitionen og derved sikret flertallet i Lagtinget. Sonja Jóg-
vansdóttir har udtalt sig offentligt om, at hun slet ikke har deltaget i finanslovsforhandlingerne i år.
Efter hendes opfattelse agerer koalitionen, som om de har 18-20 stemmer bag sig, selv om virke-
ligheden ikke forholder sig sådan. Hun mener derfor, at koalitionen agerer arrogant. ”Det mest sim-
ple regnestykke er endnu ikke udarbejdet. Det virker som, at koalitionen ikke kan klare at tælle op
til 17”, sagde Sonja Jógvansdóttir blandt andet i sin tale til 1.-behandlingen af finanslovsforslaget.
Tidligere i år meddelte Kristin Michelsen, som også er valgt i Lagtinget for Javnaðarflokkurin, at
han ikke længere føler sig bundet af koalition og vil tage stilling og stemme fra sag til sag. Han har
dog hidtil stemt sammen med koalitionen. Kristin Michelsen har dog, som tidligere oplyst, netop
fremsat et lovforslag om fremskyndelse af en tunnel på Suðuroy, som ifølge lagmanden ellers skulle
prioriteres efter en tunnel på Sandoy.
Adspurgt, hvorfor man fremsætter et finanslovsforslag, som man ikke har sikret sig flertal for, sva-
rede lagmand Aksel Johannesen følgende til Kringvarp Føroya den 4. oktober:
”Vi har valgt at gøre det på denne måde nu, da vi mener det vil være det mest fornuftige. Vi har
været i forbindelse med flere enkeltpersoner – desværre er der flere enkeltpersoner i Lagtinget nu –
og vi har også været i dialog med enkelte partier. Jeg er sikker på, at vi kommer til at have mindst
17 stemmer bag forslaget, når vi kommer ud i december måned”.
Lagmanden åbner op for, at der kan komme ændringer i forslaget for at opnå et flertal, men han
pointerer samtidig, at man vil holde fast ved, at der skal holdes igen med driftsudgifter på finanslo-
ven, og at der ikke skal sættes for mange anlægsarbejder i gang.
Da finanslovsforslaget for 2018 blev fremsat, havde koalitionen sikret sig flertal hos oppositions-
partiet, Sjálvstýri, som har to mandater i Lagtinget.
Kommunernes nettogæld er væk
Landsstyreområdet for finansanliggender har gennemgået kommunernes regnskaber for 2017 og
konstaterer, at kommunerne har en stærk økonomi. Kommunerne havde samlet budgetteret med et
underskud på 226 mio. kr. for 2017, men kom ud af året med et overskud på 127 mio. kr.
Rigsombudsmanden på Færøerne Side 7
Kommunernes samlede skatteindtægter var 2,4 mia. kr. De samlede driftsudgifter udgjorde 1,7 mia.
kr. og de samlede anlægsinvesteringer udgjorde 517 mio. kr. Renteudgifterne udgjorde i alt 28 mio.
kr.
Kommunernes samlede bruttogæld var i 2017 1,1 mia. kr., mens nettogælden var 127 mio. kr. Dette
betyder, at kommunerne har mulighed for at øge nettogælden med ca. 2 mia. kr. inden de når gælds-
loftet, som er 23 pct. af de samlede pålignede skatter i et skatteår.
Færøernes Økonomiske Råd: Væksten er større end tidligere vurderet, og finanspolitikken er
konjunkturmedløbende
Færøernes Økonomiske Råd offentliggjorde den 3. september efterårsredegørelsen 2018. Rådet
konkluderer, at væksten i BNP i faste priser for 2018 er større end vurderet i forårsredegørelsen. I
forårsredegørelsen var væksten i BNP i faste priser for 2018 vurderet til 0,5 pct. Denne vurdering er
nu i efterårsredegørelsen justeret til 1,8 pct.
Ifølge Færøernes Økonomiske Råd er det den indenlandske efterspørgsel, der er årsag til stigningen
i væksten. Grunden til, at man havde regnet med en mindre vækst i 2018 er, at den udenlandske
efterspørgsel er faldet i 2018. Kvoterne er lavere, man regner med mindre slagtning af opdrætslaks,
og der er lavere priser på enkelte fiskeprodukter.
Kommunerne står ifølge Rådet for en stor del af væksten i udgifter, og dette er ikke kun på grund
af, at ansvaret for ældreområdet er blevet overført fra landet til kommunerne. Kommunerne har i
gennemsnit haft større vækst end landet i udgifterne til andet end ældreområdet, og dette tyder iføl-
ge Rådet på manglende finanspolitisk styring. Rådet konstaterer, at landet ikke har tilstrækkelige
redskaber til at koordinere finanspolitikken, når det gælder den kommunale sektor.
Fra 2016 til 2018 ses der en betydelig vækst i de offentlige udgifter. Denne vækst stammer både fra
landet, kommunerne og de offentligt ejede aktieselskaber. Der ses også en vækst i anlægsinveste-
ringer foretaget af offentligt ejede selskaber siden 2015. Rådet konstaterer på denne baggrund, at
når det gælder offentlige anlægsinvesteringer, er finanspolitikken konjunkturmedløbende.
Efterårsredegørelsen er vedhæftet som bilag til denne Indberetning.
Hvert femte hus på Suðuroy står tomt
En ny undersøgelse viser, at hvert femte hus på Suðuroy står tomt, og samme tendens ses på
Sandoy, hvor hele 34,8 pct., svarende til hvert tredje hus, står tomt, hvis man ikke medregner Sko-
pun Kommune, som ikke har indberettet oplysning over antallet af ubeboede huse. Det er kommu-
neforeningen, som har bedt de forskellige kommuner om at opgøre, hvor mange huse, der står ube-
boede hen. De store kommuner, Tórshavn, Klaksvík, Runavík samt Skopun har ikke indsendt op-
lysninger.2
2
Der er generelt ikke tale om, at de huse, som står tomme, er sat til salg. Husene anvendes hovedsageligt til sommerhu-
se eller periodevis udlejning. Det skal endvidere bemærkes, at man på Færøerne ikke har bobpælspligt, ligesom man
ikke betaler ejendomsskat af fast ejendom.
Rigsombudsmanden på Færøerne Side 8
Antallet af arbejdsløse er faldet yderligere
Antallet af fuldtidsarbejdsløse er faldet yderligere. I juli 2018 var der kun 1,7 pct. fuldtidsarbejdslø-
se, svarende til 480 personer, sammenlignet med 2,5 pct. i juli 2017. Arbejdsløsheden blandt mænd
udgjorde 1,5 pct. og blandt kvinder 2,0 pct.
Den laveste arbejdsløshed finder man blandt de 45-54 årige, hvor arbejdsløsheden er helt nede på
1,3 pct., hvorimod arbejdsløsheden er højst blandt de 25-34 årige, med 2,2 pct. Der er færrest ar-
bejdsløse i Vága med kun 0,8 pct., hvorimod der er 4,4 pct. arbejdsløse på Suðuroy.
Tallene fremgår af nedenstående tabeller for juli måned:
Rigsombudsmanden på Færøerne Side 9
Fangst af delfiner skaber debat både nationalt og internationalt
Tirsdag den 11. september 2018 foregik der i Hvalvík en fangst af ca. 190 delfiner, som efterfølgende
har skabt en del debat både nationalt og internationalt, primært fordi fangsten efter nogens mening ikke
er foregået, som den burde.
Således tog forhenværende lagmand, lagtingsmedlem Kaj Leo Holm Johannesen, Sambandsflokkurin,
hurtigt afstand fra fangsten af delfiner, som skader Færøernes omdømme i udlandet. På Facebook skrev
han blandt: ”De søde kloge delfiner er venner med børnene i hele verden. Det er disse børn, som skal
spise vores fisk og vores laks, dette er en uheldig markedsføring af vores land”. Kort tid efter støttede
andre færøske politikere op om kritikken, herunder det færøske folketingsmedlem Sjúrður Skaale, Ja-
vnaðarflokkurin, som i et opslag på Facebook tager stærkt afstand fra fangsten, som han kalder en kata-
strofe for Færøerne.
En 19 minutter lang optagelse af fangsten er efterfølgende blevet lagt på nettet af Sea Shepherd, hvor
man blandt andet ser en af fangstmændene, som anvender kniv, have store problemer med at slagte en af
delfinerne. Der er enighed blandt mange af kritikerne om, at sådanne optagelser skader Færøernes om-
dømme, og at meget af det arbejde, der tidligere er gjort med at orientere om fangstmetoder ved grinde-
fangsten, er blevet ødelagt. De fleste kritikere ønsker et forbud mod fangst af delfiner. Ligeledes efterly-
ser de, at det får et efterspil, hvis de konkret anvendte fangstmetoderne ikke var i overensstemmelse
med reglerne om fangst.
Nyheden om fangsten af delfiner på Færøerne er også nået de internationale medier, hvor blandt andet
den engelske avis The Sun har bragt historien, som man tager stærkt afstand fra.
Nuværende lagtingsmedlem og sysselmand Jacob Vestergaard, Fólkaflokkurin, traf afgørelsen om at
iværksætte fangsten og drive delfinerne mod land. Han har efterfølgende til in.fo udtalt, at han ikke me-
ner, at Færøernes omdømme og grindefangst er på spil. Han ser ingen forskel på grindefangst og fangst
på delfiner, og han forstår ikke, hvorfor folk har større bekymring om fangst af delfiner end fangst af
grind. Jacob Vestergaard udtaler endvidere, at det ikke vedkommer nogen udlændinge, hverken i New
York eller i London, at man fanger delfiner på Færøerne. Færinger slagter ikke delfiner for sjovt, men
for at få mad på bordet, udtaler han. Han mener endvidere, at debatten om fangst af delfiner er skabt af
dem, som også er imod grindefangst.
Den 12. september 2018 foretog spyr.fo en meningsmåling for radioprogrammet ”Góðan morgun
Føroyar”, som sendes på Kringvarp Føroya, hvor 400 personer over 18 år deltog. Meningsmålingen
viser blandt andet, at 85 pct. vil fortsætte med grindefangst, hvorimod blot en tredjedel vil fortsætte med
fangst af delfiner.
Bakkafrost mister 750.000 laks og anslår, at selskabet på sigt har lidt et tab på omkring 100
mio. kr.
750.000 laks, som Bakkafrost havde nedsat i opdrætsringe omkring Kolbanagjógv, døde i løbet af
ganske få døgn, og ingen ved endnu med sikkerhed, hvorfor de døde. Bakkafrost har i en presse-
meddelelse dog oplyst, at man i dagene op til laksedøden konstaterede et forhøjet antal alger i van-
det, ligesom man har konstateret, at store mængder af gødning blev spredt ud på markerne. Gødnin-
gen er delvis kommet direkte ned i vandet ca. 200 meter fra opdrætsringene.
Til trods for at de døde laks, som havde en gennemsnitlig middelvægt på 500 gram, var forsikret,
har Bakkafrost oplyst, at selskabet har mistet ca. 100 mio. kr., fordi laksen nu ikke kan sælges. I
sidste halvdel af 2019 bliver der således ca. 4.000 tons laks mindre at indfange og sælge end forven-
tet.
Rigsombudsmanden på Færøerne Side 10
Airbnb på Færøerne er blevet fem gange så stort som Hotel Føroyar
Ønsker man at leje en bolig på Færøerne i påsken 2019, er der hele 305 udbydere gennem Airbnb,
som tilsammen har 1.354 sengepladser, svarende til fem gange den kapacitet som Hotel Føroyar har
i dag.
Gallup Foroyar har i perioden 22. juli til 22. august 2018 lavet en meningsmåling for Visit Faroe
Island, hvor 483 udenlandske turister på Færøerne deltog. Af undersøgelsen fremgår det, at hele
38,9 pct. lejer gennem Airbnb, mens 32,5 pct. bor på hoteller. I juni måned 2018 er antal overnat-
ninger på hotel opgjort til 17.578, svarende til, at der har været over 20.000 overnatninger gennem
Airbnb i juni måned.
Vága lufthavn sætter ny rekord i antal rejsende, og Atlantic Airways underskriver kontrakt
om langtidsleje af endnu et fly og vinder en pris på årets Danish Travel Awards 2018
Som det fremgik af Indberetning 1/2018 har Vága lufthavn i løbet af 2017 gang på gang sat rekor-
der i antal rejsende og rundende for første gang 300.000 rejsende i løbet af et kalenderår. Også i
2018 ser det ud til, at lufthavnen kan sætte ny rekord. Således var antal rejsende pr. 1. august 2018
opgjort til 221.663 rejsende, som er en stigning på 10,3 pct. i forhold til samme tidspunkt året før.
Og det er ikke kun passagertallet, som er stigende. Flyfragten er steget med hele 214,5 pct. sam-
menlignet med året før, og udgjorde 930 tons pr. 1. august 2018.
Det færøske flyselskab Atlantic Airways og det amerikanske selskab Air Lease underskrev i starten
af oktober måned en aftale om, at Atlantic Airways langtidslejer en helt ny Airbus A320neo fra
foråret 2020. Tidligere i år underskrev Atlantic Airways ligeledes en kontakt med Air Lease om
langtidsleje af et lignende fly, som leveres i første kvartal 2019. A320neo kan medtage 174 passa-
gerer, har et mindre brændstofforbrug og en mindre CO2 udledning end de nuværende fly. Med de
nye fly og den større hotelkapacitet, som ligeledes forventes på Færøerne de kommende år, er At-
lantic Airways parate til at tage imod det voksende antal turister. Atlantic Airways har i dag tre Air-
bus fly, hvoraf selskabet ejer de to. Atlantic Airways har som sit mål at knytte Færøerne til omver-
denen til gavn for færingerne og det færøske samfund, ligesom ruterne også giver udlændinge flere
muligheder for at besøge Færøerne. Atlantic Airways har i øvrigt vundet prisen som bedste Charter-
flyselskab ved Danish Travel Awards 2018.
Kronprinsfamilien på officielt besøg på Færøerne
Lagmand Aksel V. Johannesen var vært, da Kron-
prinsparret og deres fire børn i perioden fra den 23.
til den 26. august 2018 besøgte Færøerne. Besøget
blev indledt i Tórshavn Kommune, hvor lagmanden
og borgmester Annika Olsen bød Kronprinsparret
velkommen.
Med Kongeskibet Dannebrog sejlede Kronprinsfami-
lien de næste dage rundt til flere bygder på Færøerne,
og blandt andet Klaksvík, Fugloy, Runavík og Sunda
Kommune fik besøg af Kronprinsfamilie.
Der var tale om et vellykket besøg, hvor de enkelte
besøgssteder havde lagt mange kræfter i at vise det
bedste frem, og mange færinger var undervejs mødt
op for at byde den kongelige familie velkommen.
Rigsombudsmanden på Færøerne Side 11
Også den amerikanske ambassadør i Danmark, Carla Sands, har besøgt
Færøerne denne sommer, hvor hun blandt andet mødtes med lagmand Ak-
sel V. Johannesen og landsstyremedlem Kristina Háfoss for at blive orienteret
om færøske forhold.
Ambassadøren startede sit besøg på Færøerne med en privat weekend,
hvor ambassadøren og hendes datter besøgte forskellige seværdigheder
rundt om på Færøerne.
Justitsminister Søren Pape Poulsen og erhvervsminister Rasmus Jarlov har besøgt Færøerne
I august måned besøgte justitsminister Søren Pape Poulsen Færøerne, herunder de danske institutio-
ner, som hører under justitsministerens område. Justitsministeren mødtes endvidere med lagman-
den, hvor blandt andet processen i forbindelse med en ny retsplejelov for Færøerne blev drøftet.
I starten af oktober måned, havde erhvervsminister Rasmus Jarlov sammen med repræsentanter fra
Finanstilsynet et sædvanligt arbejdsmøde på Færøerne med landsstyremedlem for finansanliggende,
Kristina Háfoss.
Ben Arabo, adm. direktør i P/F Betri, opsagt med øjeblikkelig virkning
Ben Arabo er ikke længere adm. direktør i P/F Betri. En post han kun har
haft siden 1. december 2017, hvor han kom fra et job som direktør i olie-
selskabet Atlantic Petroleum.
Bestyrelsesformand Aslaug Gisladóttir har begrundet afskedigelsen med
interne samarbejdsproblemer. Næsteformanden i bestyrelsen, Teitur Poul-
sen, valgte samtidig at trække sig ud af bestyrelsen, idet han var uenig i
beslutningen om at afskedige Ben Arabo. Det er samtidig kommet frem, at
Ben Arabo får 12 måneders løn, svarende til 2,6 mio. kr. i forbindelse med
afskedigelsen.
Betri har gennem de seneste år oplevet flere direktører forlade selskabet. Først i 2016, hvor den tid-
ligere direktør i Eik Bank, Jørgen Astrup Hansen, forlod bankens bestyrelse, da han ikke kunne
godkende regnskabet. Samme år blev Regin Hammer opsagt som direktør i Betri Trygging (forsik-
ringsselskabet). I juli 2018 fratrådte Súni Schwartz Jacobsen, der var adm. direktør i både banken
og moderselskabet. Årsagen til denne pludselige afgang er ikke kendt, men skete få uger efter, at
der var blevet indleveret en redegørelse om omstændighederne ved skattefradraget, der er omtalt i
Indberetning 5/2017.
Også den tidligere bestyrelsesformand i P/F Betri, Birgir Nielsen, stoppede med øjeblikkelig virk-
ning den 8. august 2018. Birgir Nielsens fratrædelse kom efter, at den færøske nyhedsudsendelse
Dagur og Vika havde et indslag, hvor der blev sået tvivl om, hvorvidt bestyrelsesformanden havde
brudt vedtægterne hos P/F Betri i forbindelse med salg af en erhvervsbygning, hvor Birgir Nielsen
selv tjente 100.000 kr.
Med venlig hilsen
Lene Moyell Johansen


BÚSKAPARRÁÐIÐ
Búskaparráðsfrágreiðing
I. Konjunkturmeting heystið 2018
II. Greining av tættum í búskapi almenna geirans
September 2018
Economic report from the Economic Council of the Faroe Islands, Fall 2018, with Summary in English: (I) Economic outlook, (II) Analysis of public
finances.
Redegørelse fra det Økonomiske Råd på Færøerne, efterår 2018: (I) Udsigterne for konjunkturudviklingen, (II) Analyse af de offentlige finanser.
Á heysti
2018
Færøudvalget 2018-19
FÆU Alm.del Bilag 2
Offentligt
2
ISBN: 978-99918-3-574-7
3
Búskaparráðið
Búskaparráðið hevur til uppgávu at fylgja við búskaparligum viðurskiftum í landinum og at koma við
óheftari búskaparligari ráðgeving og frágreiðingum um búskaparligu gongdina. Tað er ásett í lógini fyri
Búskaparráðið, at tað skal gera tvær konjunkturfrágreiðingar árliga, sum skulu verða
almannakunngjørdar ávikavist tann 1. mars og 1. september.
Skrivarauppgávan hjá Búskaparráðnum er við avtalu løgd til Fróðskaparsetur Føroya at røkja.
***
Búskaparráðið gevur við hesum út konjunkturfrágreiðingina, sum eftir løgtingslóg nr. 50 frá 11. mai 2009
um Búskaparráð við seinni broytingum skal gerast tvær ferðir um árið.
Frágreiðingin hesuferð fevnir um tveir partar:
• Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
• Kapittul II: Greining av tættum í búskapi almenna geirans
Frágreiðingin liggur tøk at taka niður sum pdf-fílu á heimasíðu Búskaparráðsins á Fróðskaparsetrinum:
https://www.setur.fo/fo/setrid/samstarv/buskaparradid/buskaparfragreidingar/
Limir Búskaparráðsins eru:
Sverri Hansen, cand.oecon., formaður
Ester Hansen, cand.polit.
Djóni Højgaard, cand.polit.
Skrivarar Búskaparráðsins eru:
Ólavur Christiansen, cand.polit. et scient.soc., PhD, lektari
Hallur Markná, cand.polit., námslektari
4
Innihaldsyvirlit
Samandráttur..................................................................................................................................................6
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018.....................................................................................................7
I 1 Inngangur um konjunkturmeting við høvuðstølum...................................................................................8
I 1.1 Eftirspurningurin .................................................................................................................................9
I 1.2 Bústaðarmarknaðurin .......................................................................................................................10
I 1.3 Vinnuviðkomandi bygnaðarbroytingar .............................................................................................11
I 1.4 Laksa- og oljuprísir ............................................................................................................................15
I 1.5 Handilsjavnin.....................................................................................................................................16
I 2 Innlendis eftirspurningur frá húsarhaldunum (privat nýtsla) ..................................................................18
I 2.1 Metingar viðvíkjandi privatu nýtsluni ...............................................................................................18
I 2.2 Gongdin í treystitølum (konjunkturbarometrinum) .........................................................................19
I 3 Virksemið í privatu vinnugeirunum (privatar íløgur o.a.) og innlendis eftirspurningurin........................21
I 3.1 Gongdin viðvíkjandi lønargjaldingum og løntakaratali .....................................................................21
I 3.2 Gongdin í treystitølum (konjunkturbarometrinum) .........................................................................24
I 4 Innlendis eftirspurningur frá almenna geiranum - almenn nýtsla og íløgur............................................26
I 4.1 Nýtsla hins almenna..........................................................................................................................26
I 4.2 Almennar íløgur – íløguútreiðslur undir almennum ræði.................................................................26
I 4.3 Úrslitið á almennu roknskapunum....................................................................................................28
I 4.4 Ogn og skuld hjá tí almenna..............................................................................................................29
I 5 Útlendskur eftirspurningur ......................................................................................................................31
I 5.1 Gongdin innan alivinnuna .................................................................................................................32
I 5.2 Gongdin innan uppsjóvarvinnuna.....................................................................................................33
I 5.3 Botnfiskur og onnur fiskasløg............................................................................................................35
I 5.4 Samlaði fiskavøruútflutningurin........................................................................................................35
I 5.5 Gongdin í handilsjavnanum...............................................................................................................35
I 6 Peninga- og fíggjarviðurskifti....................................................................................................................37
Kapittul II: Greining av tættum í búskapi almenna geirans ..........................................................................38
II 1 Serlig viðurskiftir í almenna geiranum ................................................................................................39
II 2 Sundurskiling av myndugleika í almenna geiranum............................................................................41
Tilvísingar/keldutilfar....................................................................................................................................43
Yvirlit yvir talvur og myndir/tables and figures.............................................................................................44
Orðalisti.........................................................................................................................................................47
Tíðindaskriv frá Búskaparráðnum hin 3. september 2018............................................................................54
5
English Summary...........................................................................................................................................55
6
Samandráttur
Búskaparráðið hevur saman við Hagstovuni endurmett vøksturin í BTÚ í leypandi prísum fyri í ár.
Búskaparráðið metir nú vøksturin í ár at verða 1,8%, sum er nakað hægri enn í undanfarnu frágreiðing,
tá hann varð mettur til 0,5%.
Henda broytta meting av vøkstrinum í BTÚ fyri í ár stavar frá nýggjum fortreytum. Útlit eru fyri einum
falli í útflutninginum í ár, vegna minkandi kvotur, minni tøku í alivinnuni og lægri prísir í summum bólkum,
sum dregur vøksturin niður. Hinvegin er tað ein øking í innlendska eftirspurninginum, sum dregur
vøksturin upp.
Kommunurnar hava í miðal havt størri útreiðsluvøkstur til annað enn eldrarøkt enn landið. At eldraøkið
varð lagt út til kommunurnar, er tískil ikki einasta orsøk til stóra útreiðsluvøksturin. Hesin kommunali
útreiðsluvøksturin bendir sostatt á tvørrandi fíggjarpolitiska stýring, serliga í kommunala geiranum.
Týðiligur vøkstur sæst í íløguútreiðslunum undir almennum ræði árini 2016 til 2018. Hesin stavar bæði
frá landi, kommunum og fyritøkum, ið tað almenna ræður yvir. Íløgurnar hjá fyritøkum undir almennum
ræði eru vaksnar nógv síðani 2015.
Eins og við almennu nýtsluni sæst, at framdu almennu íløgurnar eru konjunkturviðgangandi, bæði tá tað
snýr seg um land, kommunur og fyritøkur undir almennum ræði.
Hvørki kommunurnar sínámillum, land og kommunur sínámillum ella landið einsæris hava gjørt nakað
munagott fyri at sleppa undan yvirupphitingini í byggivinnuni. Kortini er hetta bert ein spurningur um
raðfesting av almennum íløgum yvir tíð. Nakrar hálvalmennar íløgur hava tó verið útsettar og nakrar
privatar íløgur burturtrongdar, tvs. útsettar til meira av íløgu møguliga seinni kann fáast fyri sama pening.
Frásæð skuldarloft, hevur landið ongan møguleika at ávirka avgerðir kommunanna í byggimálum, og
heldur ongan møguleika at áseta karmar fyri íløgu- ella rakstrarútreiðslur kommunanna. Hetta, saman
við lítlum kommunustødddum, ger føroysku kommunuskipanina óhepna.
7
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
8
I 1 Inngangur um konjunkturmeting við høvuðstølum
Búskaparráðið og Hagstovan hava í felag mett um vøksturin í BTÚ í leypandi prísum fyri árini 2016-2018;
BTÚ-tøl fyriliggja fyri árini 1998-2015, ið eru uppgjørd frá framleiðslusíðuni. Til metingina er sum vant
nýttur ein búskaparmyndil til framrokningar. Hesin myndil er mentur í Landsbankanum og síðani á
Hagstovuni, og verður viðlíkahildin av Hagstovuni og Búskaparráðnum í felag. Sum ílag (input) fyri
myndlanýtsluna liggja tær metingar Búskaparráðsins og Hagstovunnar av einstøku lutunum í
búskaparligu gongdini, sum greitt er frá seinni í hesi frágreiðing í teksti, talvum og myndum.
Umframt nýtslu av nevnda búskaparmyndli, sum greitt frá omanfyri, hevur konjunkturmetingin við sær
eina greining av dagførdu hagtølunum viðvíkjandi teimum mest týðandi tættunum í búskapargongdini.
Vit meta, at ein slík greining av dagførdum tølum kann bera í bøtuflaka fyri óvissuni, ið altíð vil vera tengd
at eini framskriving, sum er grundað á ein búskaparmyndil.
Tekstkassi 1: Skipan av konjunkturfrágreiðingini í avsnitt
Konjunkturfrágreiðingin er skipað í avsnitt eftir eftirspurnar- ella útreiðslupørtunum av BTÚ. Eftirspurningurin eftir
vørum og tænastum kemur frá tveimum síðum: frá innlandi sum eftirspurningur til nýtslu og íløgur1
og frá útlandi sum
eftirspurningur eftir útflutningi. Innflutningurin er partur av innlendis eftirspurnarpørtunum og fevnir eisini um
nýtslutilfar í framleiðsluni. Innflutningurin drigin frá útflutninginum gevur nettoútflutningin. BTÚ er sostatt samansett
av hesum eftirspurnarpørtum: privat nýtsla plus privatar íløgur plus almenn nýtsla plus almennar íløgur plus
útflutningur minus innflutningur.
Innihaldið á komandi síðum er ein samanfating av hesum greiningum og metingum av vinnuligu og
samfelagsbúskaparligu indikatorunum, og samanfatingin fevnir um innlendskan og útlendskan
eftirspurning, herundir útflutning og innflutning av vørum og tænastum, og um gongdina í privatu og
almennu nýtsluni og íløgunum.
Hesar greiningar av konjunkturgongdini geva síðan íkastini til eina heildarmeting av búskapargongdini,
sum við búskaparligu myndlanýtsluni verða samanfatað sum metti vøksturin í BTÚ í leypandi prísum fyri
árini 2016-2018.
---
Gongdin í føroyska búskapinum seinastu árini hevur verið serlig vegna óvanliga nógv viðrák viðvíkjandi
laksa- og oljuprísum, uppsjóvarnøgdum og landskassahalli (fram til og við 2015) í einum uppgangandi
hákonjunkturi. Hetta hevur gjørt tað trupult at gera stuttsiktaðar forsagnir.
Búskaparráðið hevur saman við Hagstovuni endurmett vøksturin í BTÚ í leypandi prísum fyri í ár.
Búskaparráðið metir nú vøksturin í ár at verða 1,8%, sum er nakað hægri enn í undanfarnu frágreiðing,
tá hann varð mettur til 0,5%.
Henda broytta meting av vøkstrinum í BTÚ fyri í ár stavar frá nýggjum fortreytum. Útlit eru fyri einum
falli í útflutninginum í ár, vegna minkandi kvotur, minni tøku í alivinnuni og lægri prísir í summum bólkum,
sum dregur vøksturin niður. Hinvegin er tað ein øking í innlendska eftirspurninginum, sum dregur
vøksturin upp.
Hagstovan ger ikki tjóðarroknskapin upp í føstum prísum. Givið er tó, at stórur partur av BTÚ-vøkstrinum
í leypandi prísum seinastu árini stavar frá prísbroytingum á útlendskum marknaðum, og at roknaði
vøksturin í BTÚ í føstum prísum (realvøksturin í BTÚ) vildi verið nógv lægri enn roknaði BTÚ-vøksturin í
1 Munurin millum nýtslu og íløgur er, at íløgur sum meginreglu hava eina livitíð uppá meira enn 1 ár.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
9
leypandi prísum. Stórur prísvøkstur hevur eitt nú verið á útfluttum laksi síðan 2013 og príslækking á olju
síðan 2014. Hetta hevur borið við sær eina fyri Føroyar fyrimunarliga betring av býtislutfallinum í
uttanlandshandlinum. Í makrelfiskiskapinum hevur gongdin verið, at nøgdirnar eru øktar tey seinnu árini,
meðan prísirnir hava verið nøkulunda støðugir.
Um roknað varð í føstum prísum, vildu einans broytingar í nýttu oljunøgdunum og broytingar í útfluttu
laksa- og makrelnøgdunum talt við í fastprís-uppgerðini. Fyri 2013 stavaði til dømis nærum helvtin av
BTÚ-vøkstrinum uppá 7,5% frá alivinnuni, og hesin vøkstur stavaði aftur frá príshækkingum í
útflutninginum av alifiski (og ikki frá tøkunøgdini, ið fall).
Tekstkassi 2: Uppgerð av BTÚ í leypandi prísum og ikki í føstum prísum
Í Føroyum gera vit bert BTÚ upp í leypandi prísum. Hetta merkir, at vit í Føroyum ikki kenna reala búskaparvøksturin,
sum er árligi vøksturin í BTÚ í føstum prísum. Útrokningin í føstum prísum vísir reala (nøgdarliga) búskaparvøksturin.
Hesin gevur ábendingar um produktivitetsvøksturin í búskapinum. Vit noyðast tí at halda okkum til BTÚ í leypandi
prísum, tá vit (í kapittul I í frágreiðingini) skulu meta um framtíðar búskapargongdina í tí stutta siktinum.
At meta um framtíðar gongdina í BTÚ í leypandi prísum er uppaftur truplari enn at meta um BTÚ-gongdina í føstum
prísum. Harumframt hevur talið fyri vøksturin í BTÚ í leypandi prísum eitt avmarkað nýtsluvirði. Prísgongdir í
uttanlandshandlinum (innflutningi og útflutningi) hava seinnu árini stórliga ávirkað uppgjørda BTÚ-ið í leypandi prísum.
At gera metingar av framtíðar prísgongdum í m.a. uttanlandshandlinum er sera trupult, og hetta ger eisini metingina
av BTÚ-vøkstrinum í leypandi prísum meira óvissa. Ein uppgerð av BTÚ-vøkstrinum í føstum prísum hevði gjørt tað
møguligt at mett um trendin í búskapargongdini í langa siktinum og sveiggini rundan um hendan trend í stutta
siktinum. Ein slík uppgerð hevði eisini minkað um óvissuna í metingunum, tí vit tá kundu sæð burtur frá prísbroytingum
í m.a. uttanlandshandlinum.
I 1.1 Eftirspurningurin
Mynd I 1 vísir gongdina í innflutningi og útflutningi av vørum og tænastum, BTÚ og brúkaraprístali. Av
myndini sæst, at útflutningurin, innflutningurin og BTÚ í leypandi prísum eru vaksin stórliga seinnu árini.
Myndin bendir eisini á, at ein realvøkstur er hendur í BTÚ við tað, at vøksturin í brúkaraprístalinum er
nógv minni enn vøksturin í hinum støddunum. Støddina á hesum møguliga realvøkstri kenna vit tó ikki,
tí føroyska BTÚ-ið verður, sum áður nevnt, ikki gjørt upp í føstum prísum.
Privatar íløgur í skip, flogfør og vindmyllur síggjast aftur í innflutningstølunum í mynd I 1 sum stór sveiggj
í innflutningi, og samsvara hesi sveiggj við sveiggini í privatu íløgunum. Tá BTÚ verður gjørt upp, verður
innflutningurin drigin frá útflutninginum fyri at finna talið fyri nettoútflutningin.
Annars hevur nettoútflutningurin av vørum og tænastum verið negativur burtursæð frá árunum 1998 og
2016-2018. Øll hini árini síðan 1998 hevur nettoútflutningur Føroya av vørum og tænastum verið
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
10
negativur. Orsøkin, at hetta ber til, er heildarveitingin úr Danmark og lønarinntøkur úr útlondum, sum
gera sítt til at geva eitt yvirskot á gjaldsjavnanum. Samstundis ger heildarveitingin, at almenna nýtslan
í Føroyum í % av BTÚ oftast er størri enn í londunum, vit vanliga sammeta okkum við. Sama er galdandi
fyri lønarinntøkur úr útlondum; hesar viðvirka eisini til, at privata nýtslan í % av BTÚ oftast er størri enn
í londunum, vit vanliga samanbera okkum við2
.
Søguliga hava stórar niðurgongdir í føroyska búskapinum ofta stavað frá stórum føllum í útflutninginum
(útlendskum eftirspurningi). Hesi føll hava ávirkað inntøkurnar í útflutningsvinnunum, sum aftur hava
ávirkað arbeiðsvirknið og inntøkur í teimum vinnum, ið framleiða til innlendskan eftirspurning, sum síðani
hava ávirkað úrslitini hjá almenna geiranum.
Omanfyri nevnda ‘regla’ er tó ikki uttan undantak. Undir kreppuni síðst í áttatiárunum og fyrst í nítiárunum
skapti privat og alment íløguvirksemi, saman við lánsveitingum, óheft av útflutninginum, stór sveiggj í
búskapargongdini. Seinni í tilgongdini minkaði útflutningurin eisini stórliga. Í árunum undan
fíggjarkreppuni vóru búskaparligu sveiggini ei heldur orsakað av broytingum í útflutninginum, men heldur
av lánsveitingum og miseydnaðum íløguvirksemi. Privata nýtslan sum partur av BTÚ fall árini 2008-2010.
Vegna støddina á privatu nýtsluni í mun til BTÚ virkar eitt sovorðið fall ógvusligt á búskapin. Almennu
íløgurnar minkaðu stórliga í 2009-2010, og hevði hetta eina uppaftur størri tálmandi ávirkan á
búskapargongdina. Høvdu almennu íløgurnar ístaðin verið øktar í hesum niðurgangskonjunkturi, hevði
almenna íløguvirksemið havt eina stimbrandi ávirkan á búskapargongdina.
I 1.2 Bústaðarmarknaðurin
Mynd I 2 vísir gongdina í húsaprísum sum skrásett av Betri banka og brúkaraprístalið.
Av myndini sæst, at eitt slag av ‘bløðru’ varð blást upp fram til 2007, sum síðani brast. Bløðran vísti seg
serliga í húsaprísunum í Tórshavnar kommunu.
Prísirnir á húsum í Tórshavn hava verið vaksandi síðan 2012, og teir eru nú á væl hægri støði enn prísirnir
í 2007. Munurin millum húsaprísir í Tórshavn og aðrastaðni í Føroyum vaks sera nógv í 2006, og hevur
ein prísmunur upp á eina góða millión krónur hildið sær fram til 2016, tá prísmunurin fór upp á 1,5 mió.
kr. Prísmunurin hevur hildið sær omanfyri 1,5 mió. kr. síðani.
2 Sí Búskaparráðið, búskaparráðsfrágreiðing á heysti 2013, síða 41.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
11
Hagtølini geva tó ikki eina heilt neyva mynd av prísgongdini. Eitt nú eru íbúðir ikki við í hagtølunum, og
harafturat eru einans hús við grundøkjum millum 250 og 1.000 fermetrar tald við. Prísurin á íbúðum, ið
ikki eru við í hagtølunum handan mynd I 2, er vaksin lutfalsliga meira enn prísurin á sethúsum.3
Prísvøksturin er m.a. grundaður á lægri rentu og størri eftirspurning, serliga eftir íbúðum í Tórshavnar
økinum.
I 1.3 Vinnuviðkomandi bygnaðarbroytingar
Samstundis, sum fíggjarkreppan hevur havt síni árin á búskapargongdina í Føroyum, eru stórar
bygnaðarligar broytingar farnar fram í føroyska búskapinum. Eitt er, at fólkasamansetingin er broytt;
nakað annað er, at vinnugreinabýtið er broytt, og at útflutningsmynstur og marknaðarlond Føroya eisini
eru broytt.
Mynd I 3 og I 4 vísa virðisøkingina býtta á vinnur.
Av mynd I 3 sæst lutfalsliga gongdin í virðisøkingini býtt á tilfeingisvinnur, byggi- og framleiðsluvinnur
og tænastuvinnur. Gongdin hevur verið eitt sindur øðrvísi enn í grannalondunum, har tertieru vinnunar
eru vaksnar og tilfeingisvinnurnar minkaðar, og somuleiðis eisini framleiðsluvinnurnar. Síðan 2009 er
føroyska tilfeingisvinnan (primera vinnan, tvs. serliga uppsjóvarvinnan og alivinnan) vaksin lutfalsliga
nógv, meðan byggi- og framleiðsluvinnan (sekundera vinnan) er vaksin nakað, og tænastuvinnan
(tertiera vinnan) er minkað nógv.
Ein orsøk til hesa gongdina er gongdin í alivinnuni og uppsjóvarvinnuni, og harvið í útlendska
eftirspurninginum, sum sostatt í stóran mun hevur borið fram vøksturin í búskapinum nøkur av seinastu
árunum. Spurt kann verða, um hendan gongdin kann halda fram, og um hvønn týdning tað hevur, at
tertieru vinnurnar ikki lutfalsliga vaksa eins og í teimum londum, vit vanliga sammeta okkum við. Hetta
kann eisini hava týdning fyri tilflytingina til Føroya; flestu møguligu tilflytarar til Føroya við útbúgving úr
útlondum leita helst eftir arbeiði innan tertieru vinnurnar.
Virðisøkingin í mió. kr. býtt á tilfeingisvinnur, byggi- og framleiðsluvinnur og tænastuvinnur er víst í mynd
I 4. Tilfeingisvinnan er eyðkend við sínum stóru sveiggjum í virðisøkingini yvir ár.
3 Sambært upplýsingum frá meklarafyritøku.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
12
Mynd I 5 vísir gongdina í virkisyvirskoti og lønum í vinnufyritøkum4
í mió. kr. Eisini er roknað lutfallið
millum lønir og bruttofaktorinntøku (BFI). Myndin tekur við framroknað tøl fyri árini 2014 til 2018.
Vit síggja, at lønirnar í vinnufyritøkum vuksu nógv fram til fíggjarkreppuna í 2007-08, harnæst fullu tær
og vóru í 2013 einans góðar 100 mió. kr. størri enn í 2008. Hetta svarar til ein vøkstur uppá 2,3%, ið
umboðar eitt fall í realum virði av lønum5
.
Yvirskot í vinnufyritøkum stóð stórt sæð í stað frá 1998 fram til 2008, men er vaksið stórliga síðan 2008.
Talan er um umleið eina trífalding í virkisyvirskoti úr 1.389 mió. kr. í 2008 uppí 4.089 mió. kr. í 2018.
Lutfallið millum virkisyvirskot og BFI er vaksið nógv síðani 2008, úr 23% í 2008 uppí 38% í 2018. Orsøkin
til hesa lutfalsliga stóru broyting síðan 2008 eru stóru vinningarnir í uppsjóvarvinnuni og alivinnuni
seinastu árini, sum ikki eru falnir løntakarum í allari vinnuni í lut, men mest kapitalánarunum.
4 Hetta eru allar lønir uttan tær í almennu fyrisitingini og í fíggjarfyritøkum.
5 Brúkaraprístal 1. ársfjórðing 2008 til 1. ársfjórðing 2013 vaks við 6,5%.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
13
Mynd I 6 vísir talið av løntakarum og roknaða miðal ársløn pr. løntakara í vinnufyritøkum6 frá januar 1999
til mai 2018. Strikumyndirnar byggja á útrokningar av leypandi 12 mánaðar miðal, sí tekstkassa 4.
Myndin vísir, at stór sveiggj hava verið í løntakaratalinum í vinnufyritøkum árini 1999-2018. Ein stórur
vøkstur var fram til 2004, eitt lítið fall í 2005, aftur vøkstur í 2006-08 og síðani eitt fall fram til januar
2012. Eftir januar 2012 hevur aftur verið vøkstur í løntakaratalinum í vinnufyritøkum. Hesin vøksturin
hevur serliga verið stórur síðani miðskeiðis í 2014.
Roknað miðalløn pr. løntakara í vinnufyritøkum er vaksin síðani 1999. Strikumyndin í mynd I 6 vísir nøkur
sveiggj, ið hanga saman við konjunkturgongdini.
Myndin bendir á, at produktivitetur og reallønir í vinnufyritøkum eru vaksin nevnivert síðan 1999.
Mynd I 5 vísti, at samlaðu lønargjaldingarnar í vinnufyritøkum stóðu nærum í stað frá 2008 til 2013.
Øvugt vísir mynd I 6, at roknað løn pr. løntakara í vinnufyritøkum er vaksin nógv í sama tíðarskeiði.
Vísandi til mynd I 5 er talan sostatt um, at talið av løntakarum í vinnufyritøkum er nógv minkað fram til
2013, sí mynd I 6, og at tað tí verður meira løn til hvønn, tá miðaltalið verður roknað.
Gongdin í fólkatalinum og nettotilflytingini er týðandi indikatorur fyri búskapargongdina og vinnuligu
gongdina í Føroyum, bæði í tí stutta og langa siktinum.
Mynd I 7 vísir sambandið millum nettotilflyting og arbeiðsloysi. Tølini fyri nettotilflyting byggja á leypandi
12 mánaðar samanlegging, sum vísir trendin í gongdini, sí tekstkassa 4.
Myndin vísir, at nettofráflytingin sum heild hevur verið rættiliga stór í tíðarskeiðnum. Trý tíðarskeið hava
verið við positivari nettotilflyting, nevniliga árini 1998-2004, partar av 2008-2009 og árini 2014-2018.
Nettotilflytingin í seinastuni hevur uttan iva samband við vaksandi tal av størvum í Føroyum. Størri
arbeiðsloysi í Føroyum sýnist at minka um nettotilflytingina og øvugt, tó uttan at hetta samband forklárar
alla gongdina í tølunum. Seinastu tølini benda á, at nettotilflytingin heldur áfram í næstkomandi tíð.
6 Hetta eru allir løntakarar uttan teir í almenna geiranum og í fíggjarfyritøkum.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
14
Burðaravlopið og nettotilflytingin geva fólkavøksturin. Burðaravlopið (munurin millum føðital og deyðstal)
hevur verið fallandi seinastu 25 árini, og við tí í 2014 galdandi deyðs- og føðitíttleika verður burðaravlopið
negativt umleið 2035-20457
.
Mynd I 8 vísir gongdina í fólkatalinum sum leypandi 12 mðr. miðal og í nettotilflytingini sum leypandi 12
mðr. samanlegging. Vit síggja, at fólkatalið mestsum stóð í stað frá 2004 til 2014. Í 2014 var fyri fyrstu
ferð síðan 2009 vøkstur í fólkatalinum, og hevur stórur vøkstur verið líka síðan.
7
Egnar útrokningar, við støði í aldurstreytaðum føði- og deyðstíttleika í 2014 og triðseinastu fólkatalsframskriving
Hagstovunnar, góvu negativt burðaravlop í 2035, sí Búskaparráðsfrágreiðingina á heysti 2016. Broytingar av
føðitíttleika síðan 2014 kundu bent á, at negativa burðaravlopið er útsett - eitt leysligt met kundi verið 2035-2045.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
15
Tekstkassi 3: Tilflyting til Føroya og eftirspurningur eftir arbeiðsmegi í byggivinnuni
Frá stórum byggivirkjum hevur Búskaparráðið fingið at vita, at talið av útlendskum handverkarum í Føroyum er
vaksið nógv síðan miðskeiðis í 2017, og at tað hevur verið ein stór avbjóðing at finna bústaðir til hesar
handverkarar. Hetta kundi bent á, at ein týðandi partur av tilflytingini til Føroya hevur fevnt um útlendskar
handverkarar, sum flyta millum Føroyar og útlond, nú eftirspurningurin eftir arbeiðsmegi í byggivinnuni er stórur
vegna vaksandi virksemi (sí lønargjaldingar í talvu I 2), og at hetta vaksandi virksemið sostatt hevur ávirkað
løntakaratal, almennu inntøkurnar, BTÚ-vøkstur og fastognarprísir. Minkar hetta byggivirksemið, kemur tað at ávirka
nevndu støddir øvugtan veg.
I 1.4 Laksa- og oljuprísir
Laksa- og oljuprísir ávirka føroyska búskapin stórliga í leypandi prísum.
Mynd I 9 vísir gongdina í oljuprísinum8 í donskum krónum síðan januar 2004.
Vit síggja, at oljuprísurin hevur sveiggjað rættiliga nógv, og at hann í løtuni liggur á umleið 440
DKK/tunnu. Eitt stórt prísfall hendi á olju eftir august 2014. Í $/tunnu hevur prísurin síðan primo 2015
sveiggjað millum í høvuðsheitum 40 og 60 dollarar, men er hann farin upp um 70 dollarar í stórum
tíðarskeiðum av 2018 higartil.
Mynd I 10 vísir gongdina í laksaprísinum í donskum krónum seinastu árini. Vit síggja, at sveiggini eru
stór, men at trendurin er ein prísvøkstur seinastu nógvu árini. Prísurin var í hæddini í januar 2017.
Mynd I 11 vísir árligu prosentbroytingina í laksaprísinum í donskum krónum (miðalprísur fyri allar vikur í
árinum). Í 2013 var ein prísvøkstur uppá 43% í mun til árið fyri, meðan prísvøksturin í 2016 var 44% í
mun til árið fyri. Í 2017 var ein lítil príslækking á 4%, og tað sama er galdandi higartil í 2018, har
príslækkingin hevur verið 9%.
8 Hetta er WTI (West Texas Intermediate) oljan, sum vanliga er undir prísinum á norðsjóvarolju (Brent).
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
16
I 1.5 Handilsjavnin
Talva I 1 vísir gongdina í vøruútflutningi og vøruinnflutningi Føroya fyrra hálvár 2018 sammett við fyrra
hálvár 2017.
Innflutningstølini vísa, at innflutningsvirðið stendur stórt sæð í stað í mun til fyrra hálvár 2017 (-0,3%
tilsamans). Um skip verða roknaði frá, var vøkstur í innflutninginum á 8,4%.
Frágreiðingar um útrokningarhátt fyri vakstrarískoyti eru at finna í frágreiðing Búskaparráðsins á vári
2016 á síðu 11.
Innflutningurin til beinleiðis nýtslu er vaksin við 4,1%, meðan innflutningurin av bilum o.ø. flutningsførum
minkaði við 9,1%.
Innflutt tilfar til byggivirki er vaksið við 40,0%, og samstundis er innflutningurin av maskinum o.a. útgerð
vaksin við 13,6%. Aftaná innflutt tilfar til byggivirki, var nógv størstur vøkstur í innflutningi av brennievni
o.t. (32,3%).
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
17
Útflutningurin minkaði samanlagt heili 11,4% fyrra hálvár 2018 í mun til fyrra hálvár 2017. Uttan skip
minkaði útflutningurin 10,9%. Minking var í útflutninginum av "uppsjóvarfiski" og "alifiski" uppá ávikavist
28,0% og 17,5%, meðan útflutningurin av "botnfiski og øðrum fiskasløgum" hinvegin vaks við 9,8%.
Yvirskotið á handilsjavnanum er vaksið seinastu árini og hevur verið serliga stórt árini 2016 og 2017, og
stavar hetta partvís frá betringini í býtislutfallinum í uttanlandshandlinum. Handilsjavnin í 2017 vísti eitt
yvirskot uppá 1.491 mió. kr. (við skipum), meðan fyrra hálvár 2018 vísir eitt yvirskot uppá 266 mió. kr.
(við skipum).
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
18
I 2 Innlendis eftirspurningur frá húsarhaldunum (privat nýtsla)
I 2.1 Metingar viðvíkjandi privatu nýtsluni
Privata nýtslan er ein týdningarmikil partur av føroyska búskapinum; í stødd er privata nýtslan á hædd
við útflutningin og innflutningin av vørum og tænastum. Tískil hevur gongdin í privatu nýtsluni stóra
ávirkan á BTÚ-vøksturin.
Privata nýtslan verður uppgjørd sum liður í uppgerðini av útreiðslu- ella eftirspurnarsíðuni á
tjóðarroknskapinum. Seinastu uppgjørdu tjóðarroknskapartølini viðvíkjandi útreiðslu- ella
eftirspurnarsíðuni eru fyri 2013. Fyri tíðarskeiðið aftaná 2013 hava vit bert indikatorar um nýtsluna. Ein
indikatorur er innflutningurin av nýtsluvørum (sí talvu I 1); av øðrum indikatorum er gongdin í
lønargjaldingum (sí mynd I 15a og I 15b) og MVG-inntøkur landskassans (sí mynd I 12b).
Mynd I 12a vísir gongdina í innflutningi av nýtsluvørum sum leypandi 12 mánaðar samanlegging (sí
tekstkassa 4) samanhildna við lønargongdina.
Vit síggja, at innflutningurin av hálvdrúgvum nýtsluvørum (t.d. klæðir) og drúgvum nýtsluvørum (t.d.
sjónvørp og bilar) er vaksin nógv síðan 2010, serliga aftaná miðskeiðis í 2012.
Stóri vøksturin seinastu tíðina í innflutninginum av drúgvum og hálvdrúgvum nýtsluvørum hevur verið
nýttur í undanfarnum frágreiðingum sum grundgeving fyri at rokna við eini hægri privatari nýtslukvotu í
2014-2018. Hinvegin kann hesin umrøddi nýtsluvøksturin eisini samsvara við ein vøkstur í
lønargjaldingum og tøkari inntøku.
Viðmerkjast skal, at lønarinntøkur vunnar í útlondum ikki eru við í lønartølunum handan myndina.
Gongdin í innflutninginum av ódrúgvum nýtsluvørum (t.d. matur og drekka) og gongdin í
lønargjaldingunum eru nøkulunda samanfallandi yvir alt tíðarskeiðið. Í hagtølunum fyri innflutning fylla
tær ódrúgvu nýtsluvørurnar lutfalsliga meira enn tær drúgvu og hálvdrúgvu nýtsluvørurnar.
Mynd I 12b vísir gongdina í lønum og MVG-inntøkum landskassans. Tá fíggjarkreppan rakti í 2008 hendi
eitt ógvusligt fall í lutfallinum millum MVG og lønargjaldingar. Síðani 2009 hevur hetta lutfallið somuleiðis
víst ein fallandi trend, og svarar hetta til, at lønirnar eru vaksnar skjótari enn MVG-inntøkur landskassans.
Hetta kundi bent á eitt áhaldandi varsemi viðvíkjandi privatu nýtsluni.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
19
I 2.2 Gongdin í treystitølum (konjunkturbarometrinum)
Treystitølini frá Hagstovuni í mynd I 13 snúgva seg um metingar hjá húsarhaldunum um fíggjarstøðu
teirra eitt ár fram í mun til nú.
Myndin vísir fram til januar 2015 eitt vaksandi bjartskygni, sum ikki hevði verið størri síðan januar 2007.
Síðani januar 2018 er bjartskygnið vaksið eitt vet fram til juni 2018.
Mynd I 14 vísir treystitalið tilsamans fyri føroysku húsarhaldini. Myndin vísir áleið tað sama sum myndin
undan henni. Treystitalið hjá húsarhaldunum í juni 2014 var størri enn nakrantíð, og hevur síðani hildið
sær nøkulunda javnt fram til juni 2017. Í januar 2018 hendi eitt stórt fall, sum í juni 2018 vendi til eina
stóra hækking, ið gevur tekin um økt bjartskygni hjá føroysku húsarhaldunum seinasta hálva árið.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
20
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
21
I 3 Virksemið í privatu vinnugeirunum (privatar íløgur o.a.) og innlendis
eftirspurningurin
I 3.1 Gongdin viðvíkjandi lønargjaldingum og løntakaratali
Lønarhagtølini hvønn mánaða frá Elektron (samtíðarskattaskipanini) eru millum tey mest hentu hagtølini
vit hava til tess at lýsa virksemið í búskapinum sum heild og gongdina innan ymsu vinnugreinarnar9.
Mynd I 15a og I 15b vísa prosentbroytingina í lønartølunum hjá Elektron seinastu árini sum leypandi ár-
til-ár broyting (sí útgreining í tekstkassa 4).
Mynd I 15a vísir gongdina í lønargjaldingunum innan primeru og sekunderu vinnugreinarnar, meðan
mynd I 15b vísir gongdina í lønargjaldingunum innan tertieru vinnugreinarnar. Í báðum myndum sæst
eisini strikumynd fyri samlaðu vinnugreinarnar, so gongdin í teimum einstøku vinnugreinunum kann
haldast upp í móti heildargongdini.
9 Gongdin í lønartølunum frá Elektron samsvarar ikki við gongdina í BTÚ sum lønarinntøku (lønarpartinum av
bruttofaktorinntøkuni, BFI). BFI fevnir eisini um samsýning til kapitalin (restinntøkuna). Munur er eisini á
tjóðarroknskaparlønum og elektronlønum, tí allar lønarviðbøtur eru ikki í elektronlønunum, t.d. pensjóngjøld, tvungin
sosial tryggingargjøld og B-inntøkur.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
22
Tekstkassi 4: Trend útrokningar, ið byggja á 12 mánaða leypandi samanlegging og miðal, herundir ár til ár %-
broytingar, stutt frágreiðing
12 mánaða leypandi samanlegging er samanlegging av 12 undanfarnu mánaðunum, roknað fyri hvønn mánaða.
12 mánaðar leypandi miðal er miðal av seinastu 12 undanfarnu mánaðunum, roknað fyri hvønn mánaða.
Ár til ár %-broytingar bygt á leypandi 12 mánaðar samanlegging ella miðal. Týdningurin av hesum háttalagnum kann
lýsast við einum dømi í mynd I 15 a og b (samlaðar lønir):
Fyri juli 2018 leggja vit saman lønirnar 12 mánaðir aftur í tíðina frá jul-18 til aug-17 og gevur hetta 9,228 mia. kr. Vit
leggja eisini saman 12 mánaðar aftur í tíðina frá jul-17 til aug-16 og gevur hetta 8,760 mia. kr. Ár til ár %-broytingin
(ella vakstrar-ratan) verður so útroknað sum 9,228/8,760 – 1 = 5,3%.
Hetta háttalag verður nýtt ístaðin fyri vanliga háttalagið, har vøksturin verður roknaður higartil í árinum í mun til sama
tíðarskeiðið árið fyri. Hvør mánaði verður her “roknaður upp” til eitt ársstøði. Tað verður roknað út hvussu %-vísi
vøksturin (ella %-vísa fallið) hevur verið fyri hendan “upproknaða mánaðin” í mun til somuleiðis “upproknaða mánaðin”
eitt ár frammanundan. Ein mánaði, ið víkir nógv frá undanfarnu mánaðunum, ger sostatt ikki so nógvan mun í
“upprokningini”.
Vit síggja á myndunum, at lønargjaldingar í øllum vinnugreinum eru vaksnar seinastu árini. Síðan 2014
hevur størri lutfalsligur vøkstur verið í vøruframleiðsluvinnum og bygging enn í øllum vinnugreinunum
tilsamans. Sama hevur gjørt seg galdandi fyri tilfeingisvinnurnar, tó í hesum føri bert fram til mars 2017.
Harafturímóti hevur lutfalsligi vøksturin í privatum tænastuvinnum og í tí almenna verið minni enn í øllum
vinnugreinunum tilsamans síðan 2014, tó fyri privatar tænastuvinnur einans fram til november 2017.
Lønirnar í tí almenna hava søguliga verið tær mest støðugu, meðan stór sveiggj hava verið í
tilfeingisvinnum, vøruframleiðsluvinnum og bygging og privatum tænastuvinnum.
Í juli 2018 var ár-til-ár leypandi vøksturin í øllum lønargjaldingunum 5,3%. Størst vøkstur var í
vøruframleiðsluvinnum og bygging (12,8%) og privatum tænastuvinnum (5,9%); vøruframleiðsluvinnur
og bygging fevna m.a. um fiska-, kryvji- og flakavirkir, og eisini um byggivirksemi og skipasmíð. Stóri
vøksturin í lønargjaldingum innan vøruframleiðsluvinnur og bygging stavar serliga frá bygging. Minst
vøkstur var í tilfeingisvinnum (0,7%) og harnæst í almennum lønargjaldingum (3,1%).
Í talvu I 2 niðanfyri eru mánaðarligu lønargjaldingarnar býttar á 23 vinnugreinar. Eisini er víst beinleiðis
vakstrarískoyti 10 og støddarlutfall (parturin av heildini). Tá støddarlutfallið er minni enn beinleiðis
vakstrarískoytið, er vøksturin størri enn miðal, og øvugt.
Av talvuni sæst, at samlaðu lønargjaldingarnar vuksu 5,5% fyrra hálvár 2018 í mun til fyrra hálvár 2017,
og at vakstrarískoytið var serliga høgt fyri bygging (30,1%) og heilsu- og almannaverk (19,2%).
Lønargjaldingar eru A-skattskyldugar lønir, sum fyritøkur við heimstaði í Føroyum rinda. Hagtølini fevna
bara um løn fyri útint arbeiði. Aðrar samsýningar og útgjøld, so sum veitingar og eftirlønir, eru ikki
roknaðar uppí. Allar lønargjaldingar verða taldar uppí, sum lúka omanfyri nevndu krøv, uttan mun til um
løntakarin er føroyingur ella útlendingur.
10 Í talvu I 2 er vakstrarískoytið stigmarkað til 100%.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
23
Mynd I 16 niðanfyri vísir árstíðarjavnaða talið av løntakarum samanhildið við árstíðarjavnaða talið av
fulltíðar arbeiðsleysum.
Í januar 2011 var talið av fulltíðararbeiðsleysum í hæddini (1.998), meðan talið av løntakarum um somu
tíð var lágt (23.289). Síðan ársbyrjan 2011 hevur talið av fulltíðar arbeiðsleysum stórt sæð verið fallandi,
meðan løntakaratalið hevur verið vaksandi, hetta síðsta serliga síðan ársbyrjan 2014. Síðan miðskeiðis í
2014 hevur stór nettotilflyting eisini verið til Føroya, sí mynd I 8.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
24
Talið av løntakarum var í mai 2018 í hæddini (26.800), samstundis sum talið av fulltíðar arbeiðsleysum í
apríl 2018 var lágt (601).
I 3.2 Gongdin í treystitølum (konjunkturbarometrinum)
Konjunkturbarometrið fyri byggivinnuna, sí mynd I 17, vísir, at talið av bíleggingum er hækkað síðan
januar í ár, meðan væntaður prísur og væntaður arbeiðstørvur er lækkaður. Samstundis hevur vinnan
tryggjað sær arbeiði í miðal 16 mánaðir fram, og er hetta eitt sindur meira enn í januar í ár, tá talið var
15 mánaðir.
Í mynd I 18 eru vístar avmarkingar fyri framleiðsluna í byggivinnuni, sum byggiharrarnir hava nevnt sum
viðkomandi.
Tørvandi eftirspurningur var ein stórur trupulleiki frá 2008 og fram til januar 2014, men er hann tað ikki
longur.
Tá nógvar íløgur verða gjørdar í senn, er altíð ein vandi fyri trýsti á arbeiðsmarknaðinum innan byggiyrkið.
Slíkt trýst kann ávirka restina av búskapinum við prís- og lønarvøkstri. Umframt hetta kann trýst á
arbeiðsmarknaðin innan byggiyrkið hava neiliga ávirkan á byggiarbeiði, ið er í gongd, tá tað snýr seg um
kostnað og góðsku.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
25
Í juni í ár mettu 58% av byggiharrunum, at trot á arbeiðsmegi var størsta avmarkingin fyri framleiðsluna
í byggivinnuni. Hetta er ein minking úr 73% í januar í ár.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
26
I 4 Innlendis eftirspurningur frá almenna geiranum - almenn nýtsla og
íløgur
I 4.1 Nýtsla hins almenna
Mynd I 19 vísir gongdina og vøksturin í almennu nýtsluni síðan 1999, sum uppgjørt í tjóðarroknskapinum.
Tølini fyri 2018 byggja á metingar (myndlanýtslu).
Frá 1999 til 2008 var vøksturin í almennu nýtsluni sera stórur (millum 5% og 11%). Árini 2009-18 var
árligi vøksturin lægri, tá hann var millum 1% og 5%, burtursæð frá 2016, tá vøksturin var 7%. Tølini eru
í leypandi prísum.
Tekstkassi 5: Dátu um almenna geiran
Tjóðarroknskapurin fyri almenna geiran byggir á almennar roknskapir, ikki minst landsroknskapin. Við virknaði frá
2010 eru kommunuroknskapir eisini skrásettir í Búskaparskipan landsins (BSL). Somuleiðis eru roknskapir fyri
almennar grunnar og stovnar, sum ikki eru á fíggjarlógini, tiknir við í BSL í vaksandi mun. Við hesum eru dátukeldurnar
fyri almenna geiran vorðnar munandi betri seinnu árini. BSL hevur eitt stórt tal av bólkingum og
útgreiningarmøguleikum til ymiskan umsitingartørv. Kortini er tað ikki altíð lætt við BSL at gera tær bólkingar og
útgreiningar, sum verða fyriskrivaðar í tjóðarroknskapinum, sum jú er hin vanliga nýtti standardurin fyri uppgerð av
búskaparstøddum.
Búskaparmyndilin byggir á tjóðarroknskaparbólkingar. Tá hesin búskaparmyndil hevur verið nýttur til framrokningar,
hava metingar verið gjørdar av gongdini við støði í bólkingum í BSL. Hetta eru bólkingar, sum ikki altíð hava verið
samanfallandi við bólkingar í tjóðarroknskapinum. Eitt ávíst fyrivarni krevst tí í brúki av tølunum.
Tølini benda á, at broytingar í almennu nýtsluni (eins og í almennu íløgunum) hava verið
konjunkturviðgangandi – tá nógv hevur verið í kassanum, hevur nógv verið brúkt og øvugt - og hevur
hetta økt, heldur enn minkað, um sveiggini í búskapargongdini. Umráðandi er tí hjá tí almenna ikki at
endurtaka gongdina í árunum 1999-2008, nú búskaparliga virksemið aftur er í vøkstri.
Demografiskar broytingar í komandi árum fara at gera tað truplari at avmarka vøksturin í almennu
nýtsluni (sí frágreiðing Búskaparráðsins á vári 2015).
I 4.2 Almennar íløgur – íløguútreiðslur undir almennum ræði
Mynd I 20 vísir íløguútreiðslurnar, ið eru undir almennum ræði, frá 2003 til 2018. Talan er um íløgur
samsvarandi tjóðarroknskaparuppgerð og ikki samsvarandi roknskaparuppgerð. Tjóðarroknskaparligu
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
27
íløgurnar eru størri enn roknskaparligu løgurnar; m.a. er alt Landsverk og viðlíkahald, herundir keyp av
útbúnaði, sum eru rakstarkostnaðir í landskassaroknskapinum, roknað sum íløgur í tjóðarroknskapinum.
Vit síggja ein týðiligan vøkstur í samlaðu íløgunum undir almennum ræði í 2016 til 2018. Hesin stavar
bæði frá landi, kommunum og fyritøkum, ið tað almenna ræður yvir.
Íløgurnar hjá landinum vóru serliga lágar árini 2009 til 2012, men eru síðani vaksnar nógv, hetta serliga
í 2018. Rúsdrekkasøla Landsins, Apotek og Landsverk eru tald við undir landskassan.
Íløgur kommunanna vuksu nógv fram til 2008. Talan var í ávísan mun um íløgur, sum høvdu ligið á láni
frá nítiárunum. Betringar í fíggjarstøðu kommunanna ávirkaðu eisini íløguhugin. Íløgur kommunanna fullu
tó nógv fram til 2010, men eru vaksnar nógv aftur síðan 2015.
Íløgurnar hjá fyritøkum undir almennum ræði eru vaksnar nógv síðan 2015. Hesin bólkur fevnir um SEV,
Fjarhitafelagið, vindfeløgini hjá SEV, IRF, Atlantsflog, undirsjóvartunnilsfeløgini, Posta, Vága Floghavn,
Føroya Tele við dóttirfeløgum, Bústaðir og kommunalar havnir.
Íløgurnar hjá sosialum grunnum og ríkisstovnum eru ikki tiknar við, tí talan er her um so smáar
upphæddir.
Kommunurnar yvirtóku eldraøkið í 2015. Nógv bendir á, at hendan yvirtøkan eisini fevnir um eina yvirtøku
av einum stórum íløgutørvi á eldraøkinum. Íløgurnar á heilsuøkinum hava verið stórar, men væntandi
koma demografisku broytingarnar at krevja enn fleiri almennar íløgur á heilsuøkinum.
Mynd I 21 vísir almennu íløguútreiðslurnar og ár-til-ár vøksturin í hesum. Eins og við almennu nýtsluni,
sí mynd I 19, sæst, at framdu almennu íløgurnar eru konjunkturviðgangandi, bæði tá tað snýr seg um
land, kommunur og fyritøkur undir almennum ræði, sí mynd I 20 og I 21.
Sum nevnt, er tað umráðandi hjá tí almenna ikki at endurtaka gongdina við almennum íløgum frá 2006-
2008, nú búskaparliga virksemið aftur er í stórum vøkstri. Skuldarloftið hjá kommununum – at skuldin
ikki skal koma upp um eina álíkning – riggar ikki sum fíggjarpolitiskt amboð. Neyðugt er við miðvísari
fíggjarpolitiskari stýring, ið fevnir um allar íløgur undir almennum ræði.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
28
I 4.3 Úrslitið á almennu roknskapunum
Mynd I 22 gevur eitt yvirlit yvir roknskaparúrslit landskassans, RLÚ 1, RLÚ 2a og RLÚ 2b, fyri árini 1998-
2018.
RLÚ er landskassans Rakstrar-, Løgu- og Útlánsúrslit, sum tað verður nevnt. RLÚ 1 fevnir um vanligar
postar, meðan RLÚ 2a fevnir um vanligar og óvanligar postar, tó ikki flytingar til Búskapargrunn, og tí er
landskassans samlaða úrslit. RLÚ 2b fevnir um vanligar og óvanligar postar, herundir eisini flytingar til
Búskapargrunn. Teir vanligu postarnir eru meira arbeiðsligir í fíggjarætlanar- og fíggjarlógararbeiði.
Óvanligir postar eru mangan stórir og ikki afturvendandi postar. Hetta uppbýtið hevur verið brúkt síðan
2004. Sum nakað nýtt, verða 20 prosent av yvirskotinum á RLÚ 1 upp til 200 mió. kr. og 50 prosent av
tí, ið er omanfyri 200 mió. kr. flutt í Búskapargrunn; upphæddin, ið flutt verður í búskapargrunn, ger sum
nevnt ein mun millum RLÚ 2a og RLÚ 2b.
Nøkur dømi: í 2006 fekk landsstýrið eina kapitalútluting (hálva mia. kr.) umframt vinningsbýti frá Føroya
Banka. Í 2007 fekk tað eina inntøku á 1,3 mia. kr. frá sølu av partabrøvum í Føroya Banka. Í 2008 lænti
landsstýrið íslendsku stjórnini 300 mió. kr., sum vórðu afturgoldnar í 2012. Í 2013 inntøkuførdi
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
29
landsstýrið eginogn Landsbankans (160 mió. kr.) við avtøkuna. Í 2018 inntøkuførir landsstýrið
niðurskriving av láni frá danska statinum (500 mió. kr.) sambært avtalu frá 1998; hetta síðsta
framgongur tó ikki av mynd I 22.
Sum nakað nýtt verða sveiggjandi rentupostar javnaðir við væntandi jøvnum parti á vanligum postum
og við sveiggjandi parti á óvanligum postum. Tað eru kursbroytingar á ogn og skuld, sum skapa sveiggj
í rentupostum.
Fyrimunarliga gongdin í konjunkturunum seinastu nógvu árini átti at givið grundarlag fyri, at hallið á
landskassaroknskapinum var minkað niður í einki fyri fleiri árum síðani. Ein av forðingunum fyri hesum
hevur verið demografiska gongdin, og fer demografiska gongdin beinleiðis og óbeinleiðis at verða
uppaftur meira avbjóðandi í komandi árum.
Vit síggja, at hallið hjá landskassanum er minkað nógv síðan 2013 og vendir til yvirskot í 2016-2018.
Hinvegin gevur roknskaparúrslitið eina misvísandi mynd av veruligu haldførisstøðu landskassans. Uttan
forskatting av pensjónum síðan 2012, høvdu hallini verið tilsvarandi størri og yvirskotini tilsvarandi minni.
I 4.4 Ogn og skuld hjá tí almenna
Mynd I 23 vísir gongdina í nettoogn almenna geirans fyri árini 2003-2018. Vit síggja, at kommunurnar,
sosialu grunnarnir og fyritøkurnar undir almennum ræði hava havt stóra nettoogn seinastu árini. Nettoogn
landsins økist munandi í 2017 og 2018. Samanlagt ræður tað almenna yvir einari nettoogn áljóðandi 15
mia. kr.
Myndin byggir á eina meting av ogn og skuld hjá almenna geiranum, har m.a. skyldur landskassans fyri
tænastumannapensjónir og rentugaranti til P/F Lív ikki eru tikin við sum skuld11.
Mynd I 24 vísir bruttoogn og -skuld landskassans frá 2003 til 2018. Vit síggja, at bruttoskuldin er mett
til at vera 4,9 mia. kr. í 2018, ið svarar til 26% av mettum BTÚ fyri 2018. Sum áður nevnt, eru
tænastumannaskyldur og aðrar veðhaldsskyldur landskassans ikki íroknaðar hetta tal.
11
Veðhaldsskyldur vegna tryggingaravtalu hjá Føroya Lívstrygging er gjørd upp til 1.039 mió. kr. í 2017. Nettoskylda
landskassans fyri tænastumannapensjónir er roknað til 4.979 mió. kr. við árslok 2012. Kelda: Føroya Gjaldsstova,
landskassaroknskapurin fyri fíggjarárið 2017, s. 240.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
30
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
31
I 5 Útlendskur eftirspurningur
Mynd I 25 lýsir søguligu gongdina í útflutningsvirðinum av fiskavørum fyri tríggjar høvuðsbólkar av
fiskaútflutningi: alifisk, uppsjóvarfisk og botnfisk og onnur fiskasløg. Hesir tríggir høvuðsbólkar fevna um
so at siga allan føroyskan vøruútflutning. Afturat vøruútflutninginum fevnir samlaði útflutningurin eisini
um útflutningin av tænastum (m.a. ferðavinnu).
Alifiskur fevnir um laks og síl, men nærum eingi síl verða útflutt í dag. Uppsjóvarfiskur fevnir um makrel,
sild og svartkjaft, og harumframt hava vit tikið fiskamjøl við í hendan bólkin. Botnfiskur og onnur fiskasløg
fevnir um tosk, hýsu, upsa, svartkalva, gulllaks, longu, brosmu, rækju o.a. Hesi síðstnevndu fiskasløg
verða veidd í bæði føroyskum sjógvi og aðrastaðni, t.d. í Barentshavinum og á Flemish Cap.
Botnfiskurin hevur havt sera stóran týdning fyri útflutningin langt aftur í tíðina, men hevur ikki sama
stóra týdning í dag. Í 2012 vóru allir tríggir vørubólkar nøkulunda javnt stórir í stødd, tá tað snýr seg um
útflutningsvirði. Síðani tá er útflutningsvirðið av alifiski meira enn tvífaldað, og stavar hetta í stóran mun
frá prísvøkstri. Útflutningsvirðið av uppsjóvarfiski er nú komið upp á sama støði sum botnfiskur o.o.
fiskasløg.
Myndirnar I 26-28 vísa eindarprísin í útflutninginum av ávikavist laksi, makreli og sild og toski, hýsu og
upsa.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
32
Mynd I 26 vísir okkum, at eindarprísurin fyri laks er tvífaldaður úr umleið 30 kr/kg í 2012 upp í 60 kr/kg
í 2018.
Av mynd I 27 síggja vit, at eindarprísurin fyri makreli og sild er umleið tvífaldaður frá ultimo 2007 til
2018. Eindarprísurin á makreli var í hæddini í 2006 við 12 kr/kg.
Mynd I 28 vísir okkum, at eindarprísurin fyri botnfisk hevur verið rættiliga støðugur síðan 2010. Miðskeiðis
í 2018 var toskaprísurin hægst við 36 kr/kg, meðan prísurin á bæði hýsu og upsa var 23 kr/kg.
I 5.1 Gongdin innan alivinnuna
Mynd I 29 vísir tøkuna í føroysku alivinnuni árini 1998-2019. Tølini fyri 2018-19 byggja á metingar við
ávísari óvissu. Tøkan í 2016 var 86t tons og 88t tons í 2017. Í 2018 væntast tøkan at minka til 76t tons,
fyri síðani at hækka aftur í 2019, tá hon væntandi verður 84t tons.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
33
I 5.2 Gongdin innan uppsjóvarvinnuna
Mynd I 30 vísir gongdina í landingarvirðinum av trimum teimum týdningarmestu uppsjóvarfiskasløgunum.
Síðan 2009 hevur verið stórur vøkstur í samlaða landingarvirðinum. Samlaða landingarvirðið er vaksið úr
432 mió. kr. í 2009 til at verða 1.623 mió. kr. í 2016 fyri síðani at fella aftur til 1.592 mió. kr. í 2017.
Landingarvirðini fyri 2018 eru óviss, men vera væntandi eitt sindur lægri, tí at kvoturnar eru lægri, sí
talvu I 3. Hinvegin kunnu lægri kvotur geva hægri prís, so minkingin ikki nýtist at verða so ógvuslig.
Fyri 2019 geva regluligu lívfrøðiligu kanningarnar útlit til framhaldandi lækking av uppsjóvarkvotunum.
Landingarvirðið av makreli er vaksið nógv seinastu árini í samband við, at Føroyar fóru úr millumtjóða
avtaluni um makrel í 2010.
Síðan mars 2014 hava Føroyar so aftur verið í samstarvi við ES og Noreg um makrelin, og hevur tað givið
eitt enn størri landingarvirði. Landingarvirðið av makreli í 2018 verður væntandi lægri enn í 2017 vegna
lægri heildarkvotu, sum minkar 11% í mun til 2017. Fólk í vinnuni vænta nøkulunda støðugan makrelprís
í 2018 í mun til 2017.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
34
Landingarvirðið av sild væntast at minka í 2018 vegna kvotuminking, sí talvu I 3. Fólk í vinnuni vænta
eina príslækking á sild í 2018. Ongin millumtjóða avtala hevur verið um sild síðan 2015.
Landingarvirðið av svartkjafti er vaksið síðan 2011 vegna hækkaða heildarkvotu, og var stórur vøkstur í
heildarkvotuni av svartkjafti í 2017 í mun til 2016. Vøksturin sást tó ikki aftur í landingarvirðinum, tí
prísirnir lækkaðu. Í 2018 hækkar heildarkvotan av svartkjafti aftur 4%, so ikki kann væntast nøkur størri
broyting í samlaða landingarvirðinum av svartkjafti. Eingin millumtjóða avtala hevur heldur verið um
svartkjaftin síðan 2015.
Mynd I 31 vísir gongdina í útflutningsvirðinum av uppsjóvarfiski árini 2000-2018 sum leypandi 12
mánaðar samanlegging. Vit síggja, at vøksturin hevur verið sera stórur síðan 2009. Minking var í
makrelútflutninginum miðskeiðis í 2014. Hetta var vegna handilsforðingar hjá ES, sum vórðu settar í gildi
seinni í árinum. Vøksturin í landingarvirðinum av svartkjafti sæst ikki so væl aftur í útflutninginum. Hetta
kann vera, tí at nógv av svartkjaftinum endar sum fóður til laksaframleiðslu í Føroyum, og endar harvið
sum óbeinleiðis laksaútflutningur.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
35
I 5.3 Botnfiskur og onnur fiskasløg
Fyri árini 2014-2016 eru ikki tær stóru broytingarnar í botnfiskiveiðuni at hóma, tá talan er um nøgdir12,
men síðan á heysti 2015 hevur prísvøkstur verið á botnfiski. Stórur partur av botnfiskaflotanum hevur
verið í kreppu, meðan aðrir partar av botnfiskaflotanum hava havt yvirskot. Bretski marknaðurin hevur
nógv at siga, tá tað snýr seg um útflutning av botnfiski, men hvønn týdning Brexit í longdini fer at hava
fyri bretska pundið, er ringt at meta um.
I 5.4 Samlaði fiskavøruútflutningurin
Mynd I 32 avmyndar samlaða útflutningsvirðið av fiskavørum frá januar 2000 til juni 2018 sum leypandi
12 mánaðar samanlegging.
Vøksturin seinastu árini hevur verið stórur. Fallið, sum var miðskeiðis í 2014, stavar frá handilstiltøkunum
hjá ES fyri makrel og sild. Hetta sæst eisini aftur í mynd I 33 og I 34. Metast kann leysliga út frá
myndunum, at hetta uppá stutt sikt hevur kostað Føroyum hálva milliard í útflutningsvirði, men helst er
meira enn tað vunnið innaftur síðani.
Síðan 2009 hevur stórt sæð verið vøkstur í fiskavøruútflutninginum á hvørjum ári, og talan er um væl
meira enn eina tvífalding í fiskavøruútflutningsvirðinum. Fiskavøruútflutningurin minkar í 2018 vegna
minkandi kvotur, minni væntaða tøku í alivinnuni og prísniðurgongd á sild.
I 5.5 Gongdin í handilsjavnanum
Mynd I 33 vísir gongdina í handilsjavnanum sum leypandi 12 mánaðar samanlegging. Handilsjavnin er
útflutningurin av vørum minus innflutningin av vørum. Myndin vísir, at handilsjavnin í 2016, 2017 og
higartil í 2018 hevur víst størri yvirskot enn seinastu 20 árini. Hetta er grundað á positivu gongdina innan
alivinnu og uppsjóvarvinnu.
Í byrjanini av fíggjarkreppuni í 2008 vísti handilsjavnin undirskot á 1.517 mió. kr. uttan skip. Í 2017 vísti
handilsjavnin eitt yvirskot á 1.800 mió. kr. uttan skip. Hetta er ein betring uppá 3,3 mia. kr. í mun til
2008. Myndin vísir eisini handilsjavnan við skipum, og her sæst, at serliga skipabólkurin dregur
handilsjavnan niður. Stórur innflutningur av skipum ella flogførum einstøk ár kann lættliga eyðmerkjast
í strikumyndini fyri handilsjavnan við skipum.
12 Keldur til hetta brotið er Hagstovan og Vørn.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
36
Mynd I 34 vísir gongdina í innflutningi og útflutningi av vørum (uttan skip) frá januar 1994 til juni 2018.
Her sæst, at handilsjavnin var serliga nógv negativur í 2008, og at tað var innflutningurin, sum var serliga
stórur árini 2006-2008. Fallið í innflutninginum var stórt í 2009-2010. Hetta fall hekk m.a. saman við
fallinum í privatu nýtsluni og íløgunum. Síðan 2015 er útflutningurin vaksin nógv meira enn
innflutningurin, men í 2017 og higartil í 2018 var lutfalsliga stórur vøkstur í innflutninginum. Útflutningurin
er higartil í 2018 minkaður munandi.
Kapittul I: Konjunkturmeting heystið 2018
37
I 6 Peninga- og fíggjarviðurskifti
Føroyski peningastovnageirin hevur verið undir neyvum donskum eftirliti seinastu árini. Við
endurstovnaðum føroyskum Landsbanka, er eisini eitt Váðaráð skipað. Viðgerðin av peninga- og
fíggjarviðurskiftum er í hesi frágreiðing avmarkað til talvu I 4.
Talvan vísir fyri føroyskar peningastovnar innlán frá og útlán til ráevnisvinnur, framleiðsluvinnur,
tænastuvinnur og húsarhald við árslok árini 2014-17 og higartil í 2018. Innlánsyvirskotið er eisini víst.
Síðan 2015 hevur verið talan um eitt vaksandi innlánsyvirskot.
Størsti parturin av samlaðu innlánunum stavar frá húsarhaldsgeiranum, og somuleiðis við útlánunum.
Føroysku peningastovnarnir hava fyri húsarhaldsgeiran havt eitt vaksandi innlánsyvirskot øll árini.
Næst eftir húsarhaldsgeiran í innláns- og útlánsstødd er tænastuvinnugeirin. Her hevur eisini verið talan
um eitt vaksandi innlánsyvirskot síðan 2015.
Framleiðsluvinnugeirin skilur seg burturúr við tað, at øll árini hevur talan verið um eitt rættuliga stórt
negativt innlánsyvirskot (positivt útlánsyvirskot). Útlánini til hendan geiran hava verið nøkulunda støðug,
og við onkrum undantaki kann tað sama sigast um innlánini. Væntandi avspegla tølini fyri
framleiðsluvinnugeiran gongdina innan byggivirksemi í Føroyum.
38
Kapittul II: Greining av tættum í búskapi
almenna geirans
Kapittul II: Greining av tættum í búskapi almenna geirans
39
II 1 Serlig viðurskiftir í almenna geiranum
Talvurnar II 1-3 lýsa almenna geiran eftir fíggjarlógarleisti. Talvurnar geva eitt grundstøði til meting av
tørvinum á politiskum tiltøkum. Keldan til talvurnar er Búskaparskipan Landsins á Gjaldstovuni.
Talva II 1 vísir nøkur høvuðstøl fyri almenna geiran árini 2013-2017, og lýsir herundir týdningin av RLÚ
sum mát fyri roknskaparúrslit almenna geirans.
RLÚ2a fevnir um faktiska roknskaparúrslit almenna geirans, tá vanligar og óvanligar inntøkur og
útreiðslur eru taldar við. RLÚ2a er ein týðandi realbúskaparligur indikatorur13
.
RLÚ2b fevnir harafturat um flytingar til Búskapargrunn. RLÚ2b hevur sosatt ongan realbúskaparligan
týdning, uttan so at Búskapargrunnurin elvir til broyttan atburð millum fíggjarpolitiskar aktørar.
Talva II 1 vísir eitt avlop hjá landinum (RLÚ2a) í 2016 og 2017 aftaná eitt langt áramál við halli.
Í 2012 var nýggj pensjónsskipan gjørd, ið bar við sær skatting (forskatting) av pensjónsinngjøldum. Uttan
hesar inntøkur frá forskatting, vildi RLÚ2a-avlopið verið tilsvarandi minni.
Tey seinastu árini er eisini hendur ein stórur vøkstur í inntøkum hins almenna frá ymsum
tilfeingisgjøldum. Uttan hesar tilfeingisinntøkur vildi RLÚ2a-avlopið verið tilsvarandi minni. Avlopið vildi
13 RLÚ 1 fevnir um vanligu inntøkur og útreiðslur almenna geirans.
Kapittul II: Greining av tættum í búskapi almenna geirans
40
tá verið so mikið nógv minni, at RLÚ2a-avlopið øll árini 2013-17 hevði broytst til undirskot, sí niðastu
reglu í talvu II 1.
Harafturat kann roknast við, at inntøkur hins almenna frá tilfeingisgjøldum kunnu gerast óstøðugar. Vit
vita av royndum, at kvoturnar á uppsjóvarfiski kunnu sveiggja. Roknast kann samstundis við, at hitt
almenna fer at fáa ein vaksandi tørv á inntøkum, so hvørt sum demografisku broytingarnar av álvara fara
at gera seg galdandi.
---
Talva II 2 lýsir lands- og kommunala fíggjargeiran uttan eldrarøktina, ið var løgd um til kommunala
fyrisiting frá 1. januar 2015. Talvan loyvir sostatt eini lýsing av almenna geira búskapinum, tá sæð verður
burtur frá útreiðslunum til eldrarøktina.
Í talvu II 2 sæst, at kommunalu útreiðslurnar til annað enn eldrarøkt eru vaksnar við 43% síðan 2011.
Landsins útreiðslur til annað enn eldrarøkt eru vaksnar við 21% síðan 2011, og útreiðslurnar hjá
Tórshavnar kommunu til annað enn eldrarøkt, eru vaksnar við 32% síðan 2011. Sostatt hava
kommunurnar í miðal havt størri útreiðsluvøkstur enn landið, meðan Tórshavnar kommuna hevur havt
eitt vet lægri útreiðsluvøkstur enn kommunurnar samanlagt. At eldraøkið varð lagt út til kommunurnar,
er tískil ikki einasta orsøk til stóra útreiðsluvøksturin. Hesin kommunali útreiðsluvøksturin bendir sostatt
á tvørrandi fíggjarpolitiska stýring, serliga í kommunala geiranum.
---
Talva II 3 vísir munin millum játtan og roknskap í lands- og kommunala geiranum árini 2015-2017.
Fyri inntøkurnar (herundir inntøkurnar frá tilfeingsgjøldum), er munurin millum játtan og rakstur sum
væntað stórur; ikki er eins lætt at gera forsagnir um inntøkurnar sum um útreiðslurnar.
Eyðsýnt er í talvu II 3, at kommunurnar hava havt trupulleikar við at gera rættvísandi ætlanir um
løgurnar.14
Hinvegin vísir talvan, at hvørki kommunur ella land hava havt nakrar stórvegis trupulleikar
við at gera rættvísandi ætlanir um rakstrarútreiðslurnar.
14 Løgur (íløgur) eru her skilmarkaðar eftir reglum Gjaldstovunnar og ikki Hagstovunnar í tjóðarroknskapinum
Kapittul II: Greining av tættum í búskapi almenna geirans
41
Fíggjarstøðan hjá teimum ymisku kommununum er ymisk. Vit hava tó grund til at koma til ta niðurstøðu,
at nøkur óvanlig viðurskifti gera seg galdandi í kommunala geiranum.
Tórshavnar kommuna sýnist at vera í eini serstøðu. Inntøkurnar hjá Tórshavnar kommunu eru lutfalsliga
stórar; so stórar, at kommunan kann leggja pening til síðis. Hetta seinasta gevur høvi til eitt politiskt
trýst á kommununa til at gera íløgur - man krevur ikki pening inn í skatti til at goyma. Raðfestingin av
kommunalum íløgum kann í slíkari støðu gerast tilvildarlig. Alternativið til at gera íløgur er at lata peningin
fara til kommunala útjavning (at geva peningin til minni múgvandi kommunur) ella at lækka
skattaprosentið. Ein kommunal nýskipan er tí viðkomandi.
II 2 Sundurskiling av myndugleika í almenna geiranum
Ein av eyðkennunum við almenna geiranum í Føroyum er sundurskiling av myndugleika. Hetta ger seg
galdandi í viðurskiftunum millum land og kommunur, og sýnist at leiða til tvørrandi samskipaða stýring
av lands- og kommunubúskapinum.
Í frágreiðing sínari á heysti 2015 ávaraði Búskaparráðið móti avleiðingunum av tí vaksandi, ósamskipaða
almenna byggivirkseminum, sum sambært keldum Búskaparráðsins fór at koma í hæddina í 201815. Tølini
til hesa greining vóru innsavnaði í 2015 og eru nú gomul; tí er ikki vist, at byggivirksemið veruliga verður
í hæddini í 2018.
15 Búskaparráðið á heysti 2015: Búskaparfrágreiðing, síða 45.
Kapittul II: Greining av tættum í búskapi almenna geirans
42
Óneyðugt er at nevna avleiðingarnar nú og framyvir av yvirupphitingini í byggivinnuni. Eitt eru høgir
byggiprísir og lækkað peningavirði, tá tað snýr seg um keyp og gerð av fastogn. Annað er burturtrokan
og dýrkan av vinnuligum íløgum.
Vónandi fær búskapurin eina maka tillaging eftir hesa yvirupphiting. Búskaparpolitisku møguleikarnir, at
mótvirka eini harðari tillaging, eru ikki vorðnir betri av tí higartil førda politikkinum.
Hvørki kommunurnar sínámillum, ella land og kommunur sínámillum, ella landið einsæris, hava gjørt
nakað munagott fyri at sleppa undan hesi umrøddu yvirupphiting í byggivinnuni. Kortini er hetta bert ein
spurningur um raðfesting av almennum útreiðslum yvir tíð. Nakrar hálvalmennar íløgur hava tó verið
útsettar (m.a. hjá SEV), og nakrar privatar íløgur hava verið burturtrongdar, tvs. útsettar til meira av
íløgu møguliga seinni kann fáast fyri sama pening16.
Frásæð skuldarloft, hevur landið ongan møguleika at ávirka avgerðir kommunanna í byggimálum, og
heldur ongan møguleika at áseta karmar fyri íløgu- ella rakstrarútreiðslur kommunanna. Hetta, saman
við lítlum kommunustøddum, ger føroysku kommunuskipanina óhepna, og til hvøns fyrimun, kunnu vit
spyrja.
Í langa siktinum fer stórur útreiðsluvøkstur at standast av demografiskum broytingum. Hetta fer at leggja
stórt trýst á almennu kassarnar. Almennu kassarnir eiga við varisligum (avmarkaðum) útreiðsluvøkstri í
stutta siktinum at leggja avlop til síðis til at standa ímóti við í langa siktinum.
16 Upplýsingar frá avvarðandi virkisleiðslum
Tilvísingar/keldutilfar
43
Tilvísingar/keldutilfar
Avrik sp/f, Hvalvík
Betri Banki
Búskaparráðið, búskaparráðsfrágreiðing á heysti 2013
Búskaparráðið, búskaparráðsfrágreiðing á heysti 2015
Búskaparráðið, búskaparráðsfrágreiðing á heysti 2016
Búskaparráðið, búskaparráðsfrágreiðing á vári 2017
Danmarks Nationalbank
Fishpool.eu (laksaprísir)
Føroya Gjaldsstova, landsroknskapurin fyri fyri fleiri roknskaparár
Føroya Gjaldstova, Búskaparskipan Landsins (BSL)
Hagstova Føroya
Hagstova Føroya, dátugrunnurin
Samrøður við fólk í vinnulívinum ella tengd at vinnufyritøkum
Samrøða við meklarafyritøkuna, Betri Heim
Samrøður við umboð fyri størstu byggifyritøkurnar í Føroyum
TAKS
Thomson/Reuters
Vørn
World Bank
WTI (West Texas Intermediate – oljuprísir)
Yvirlit yvir talvur og myndir/tables and figures
44
Yvirlit yvir talvur og myndir/tables and figures
Mynd I 1 / Figure I 1 Foreign demand in GDP expenditure and consumer price index, (net
export right axis), 1998-2018, (index 1998=100).
Mynd I 2 / Figure I 2 Real estate prices and consumer price index (consumer price index right
axis), 2001-2018 (Q1).
Mynd I 3 / Figure I 3 Value-added in primary, secondary and tertiary businesses in percent,
1998-2018.
Mynd I 4 / Figure I 4 Value-added in primary, secondary and tertiary businesses in DKK
millions, 1998-2018.
Mynd I 5 / Figure I 5 Business profits (left axis) and company-paid wages (left axis) in DKK
millions, and ratio profits/wages (right axis), 1998-2018.
Mynd I 6 / Figure I 6 Employees (left axis) and wages per employee (right axis) in businesses
in DKK millions, January 1999 to May 2018.
Mynd I 7 / Figure I 7 Unemployment percentage (left axis) and net immigration (right axis)
calculated as 12-month rolling total, January 1999 to June 2018.
Mynd I 8 / Figure I 8 Population (left axis) and net immigration (right axis), calculated as 12-
month rolling total, January 1999 to May 2018.
Mynd I 9 / Figure I 9 Spot price of oil (DKK/barrel), January 2004 to August 2018.
Mynd I 10 / Figure I 10
Mynd I 11 / Figure I 11
Weekly spot price for salmon in Danish kroner (DKK), January 2004 to
August 2018.
Yearly fluctuations (in percent) in salmon spot prices, 2005-2018 (august)
in Danish kroner (DKK).
Talva I 1 / Table I 1 Imports and exports of goods and the trade balance first half of 2017 and
2018. Import for farming and fishing, for construction, for other
production, fuel and other, machines and other equipment, cars and
vehicles for direct consumption, ships and aircrafts and other, raw
materials for fish processing, total import of goods, import of goods excl.
ships and aircrafts and other; Export farmed fish, pelagic fish, demersal
fish and other, other goods, ships, total export of goods, export of goods
excl. ships and other; Trade balance for the years 2010-1.h.2018, incl.
ships and other goods in DKK millions, excl. ships and other, in DKK
millions].
Mynd I 12a / Figure I 12a
Mynd I 12b / Figure I 12b
Mynd I 13 / Figure I 13
Wage income and import of consumer goods (durable, non-durable and
semi-durable), January 1998 to June 2018, shown as index (Jan
1998=100).
Wage income and government revenue from VAT, January 1998 to July
2018, shown as index (Jan 1998=100).
Net Total - The expected financial situation of Faroese households 1 year
ahead, January 2006 to June 2018.
Mynd I 14 / Figure I 14 Business trends survey for households: Total Confidence Index for
Faroese households, January 2006 to June 2018.
Yvirlit yvir talvur og myndir/tables and figures
45
Mynd I 15a / Figure I 15a Wage payments, year-to-year changes in percent, based on 12-month
rolling total, January 2008 to July 2018: all business sectors, primary
business sectors, secondary business sectors (incl. construction).
Mynd I 15b / Figure I 15b Wage payments, year-to-year change in percent, based on 12-month
rolling total, January 2008 to July 2018: all business sectors, private
tertiary business sectors, and the government sector.
Talva I 2 / Table I 2 Wage payments in each business sector, and the contribution to overall
growth in wage payments for each business sector, and relative size of
the wage payments for each individual business sector for first half of
2017 and 2018 [farming, fishing, fish farming and gutting, raw material
extraction industry, fish processing industry, shipyard and forge, other
industry, construction, energy and water supply, commerce and repairs,
hotel and restaurant industry, sea shipment, other shipment, post and
telecommunications, finance and insurance, commercial services,
domestic services, national administration, municipalities and Danish
government institutions, education, health and social services agencies,
associations and culture and other, uncategorised, total].
Mynd I 16 / Figure I 16 The number of employees (left) and the number of full-time unemployed
(right), adjusted for seasonal trends, January 2007 to May 2018.
Mynd I 17 / Figure I 17 Business trends barometer for construction June 2006 to June 2018
(orders, expected prices, expected labour needs, months of contracted
work (right axis)).
Mynd I 18 / Figure I 18 Business trends barometer for construction, June 2006 to June 2018:
perceived limitations in production (none, demand, weather, labour, raw
material/equipment, financial limitations, other).
Mynd I 19 / Figure I 19 Government (i.e. public) consumption in DKK millions and yearly growth
in government consumption in percent (right axis), 1999-2018.
Mynd I 20 / Figure I 20 Government comtrolled investment in DKK millions, 2003-2018 (central
government, municipalities, and units controlled by the government).
Mynd I 21 / Figure I 21 Government controlled investment in DKK millions, and yearly growth in
government controlled investment in percent (right axis), 2004-2018.
Mynd I 22 / Figure I 22
Mynd I 23 / Figure I 23
Central government financial results (central government budget balance)
in DKK millions, 1998-2018.
Net public debt, 2003-2018, in DKK millions (central government,
municipalities, social funds, government controlled units, governmental
controlled sector total).
Mynd I 24 / Figure I 24 Central government gross debt and gross assets in DKK millions, 2003-
2018 (gross assets, gross debt, net assets).
Yvirlit yvir talvur og myndir/tables and figures
46
Mynd I 25 / Figure I 25
Mynd I 26 / Figure I 26
Mynd I 27 / Figure I 27
Mynd I 28 / Figure I 28
Export of three types of fish products, calculated as 12-month rolling total,
January 1994 to June 2018, in DKK millions (salmon, pelagic fish,
demersal fish).
Unit prices in the exports of salmon, based on 12 months rolling total,
January 94 to June 2018
Unit prices in the exports of mackerel and herring, based on 12 months
rolling total, January 94 to June 2018
Unit prices in the exports of demersal fish (cod, haddock and saithe),
based on 12 months rolling total, January 94 to June 2018
Mynd I 29 / Figure I 29
Talva I 3 / Table I 3
Fish farming slaughter (live weight), 1998-2018, million tonnes.
Faroese quotas for pelagic fish (mackerel, herring and blue whiting) and
demersal fish, for the years 2017 and 2018
Mynd I 30 / Figure I 30 Values of landed catch of mackerel, herring and blue whiting, in DKK
millions, 2000-2017 (herring, mackerel, blue whiting).
Mynd I 31 / Figure I 31 Export of pelagic fish, calculated as 12-month rolling total, January 2000
to June 2018, in DKK millions (mackerel, herring, blue whiting, fishmeal
and fish oil).
Mynd I 32 / Figure I 32
Mynd I 33 / Figure I 33
Export of fish products, calculated as 12-month rolling total, January 2000
to June 2018, in DKK millions.
Balance of foreign trade (goods only) calculated as 12-month rolling total,
January 1994 to June 2018, in DKK millions (ships excluded, ships
included).
Mynd I 34 / Figure I 34
Talva I 4 / Table I 4
Talva II 1 / Table II 1
Talva II 2 / Table II 2
Talva II 3 / Table II 3
Import and export of goods (ships excluded) calculated as 12-month
rolling total in DKK millions, January 1994 to June 2018, (imports – red,
exports – blue).
Faroese banks: deposits from and loans to Faroese units, 2014 - June
2018.
Some key figures with regard to the public finance of the Faroe Islands,
2013-2017.
Central Government and municipal expenditures with and without
eldercare, index 2011=100, for the years 2011-2017.
The difference between budget and actual financial results in the central
Government accounts and municipal accounts for the years 2015-2017.
Orðalisti
47
Orðalisti
Orðalistin er ein lýsing av nøkrum av búskaparligu hugtøkunum, sum verða nýtt í frágreiðingum
Búskaparráðsins.
Almenn nettoskuld
Almenna nettoskuldin fevnir um alla fíggjarliga skuld og áogn í almenna geiranum. Almenna nettoskuldin
er øll fíggjarlig skuld í almenna geiranum frádrigið alla fíggjarliga áogn. Fíggjarliga áognin fevnir millum
annað um tøka gjaldførið og aðrar fíggjarognir.
Almenn nýtsla
Almennar nýtsluútreiðslur fevna um almennar rakstrarútreiðslur til millum annað fólkaskúlan,
heilsuverkið og almannaverkið. Almennu lønarútreiðslurnar vóru umleið 3/4 av almennu nýtsluni í 2011.
Afturat hesum er almenn nýtsla keyp av vørum og tænastum.
Almennar útreiðslur tilsamans
Størsti parturin av almennu útreiðslunum er almenn nýtsla og veitingar til húsarhald, fyritøkur og feløg.
Harafturat eru almennu útreiðslurnar íløgur, rentuútreiðslur, stuðulsútreiðslur og aðrar útreiðslur.
Almennir roknskapir
Sí landsroknskapurin
Arbeiðsfjøld
Tey, sum hava arbeiði, og tey, sum eru arbeiðsleys samantald.
Arbeiðsleys
Tey, sum eru arbeiðsleys, men sum eru tøk á arbeiðsmarknaðinum og leita eftir arbeiði og sostatt eru
partur av arbeiðsfjøldini.
Arbeiðsloysi
Arbeiðsleys í % av arbeiðsfjøldini.
Arbeiðs-produktivitetur, sí framleidni
Arbeiðsvirkni
Tey, sum eru arbeiðsvirkin, eru tey, sum eru í ella hava arbeiði (merkir tað sama sum danska orðið
“beskæftigelse”)
Automatiskir stabilisatorar
Hesir minka um konjunktursveigg í niðurgangadi konjunkturum av tí at skattauppkrav hins almenna
minkar, arbeiðsloysisstuðul og almannahjálp vaksa, samstundis sum eftirspuningurin frá almennu
útreiðslunum (almenn nýtsla, veitingar og íløgur) er støðugur. Tilsvarandi minka hesir um
konjunktursveigg í uppgangandi konjunkturum, tá skattauppkrav hins almenna veksur,
arbeiðsloysisstuðul og almannahjálp minka, samstundis sum eftirspurningurin frá almennu útreiðslunum
(almenn nýtsla, veitingar og íløgur) er støðugur.
Avreiðingar
Feskfiskaveiðan (av botnfiski og øðrum fiski) skrásett um avreiðingarskipanina. Mátað í virði ella í nøgd.
Blokkstuðulskipan til at útjavna millum kommunur
Stuðul til kommunur sum staturin fíggjar, og sum vanliga verður útroknaður og veittur eftir sonevndum
objektivum kriterium.
Orðalisti
48
Bruttotjóðarúrtøka og tilknýtt tjóðarroknskaparhugtøk
Bruttotjóðarúrtøka kann skilmarkast og ásetast tríggjar vegir:
(a) framleiðsluvegin ella virðisøkingarvegin (útboðsvegin) sum bruttovirðisøkingin í støðisprísum
(BVØ),
(b) útreiðslu- ella eftirspurnarvegin sum bruttotjóðarúrtøkan í marknaðarprísum (BTÚ), ið kann
bólkast sum privat húsarhaldsnýtsla + privatar íløgur + almenn nýtsla + almennar íløgur +
(útflutningur av vørum og tænastum – innflutningur av vørum og tænastum. (BTÚ), og
(c) inntøkuvegin sum bruttofaktorinntøkan í faktorprísum (BFI).
Vanliga útgangsstøðið er (a), sum vanliga er grundarlagið fyri at finna hinar støddirnar.
BTÚ í marknaðarprísum verður ofta mett sum høvuðsmáti fyri búskaparligt virksemi. BTÚ er ikki fullkomið
mát fyri inntøku ella framleiðslu í einum landi. T.d. leggur tað ikki upp fyri sliti av tilfeingi (náttúru- ella
øðrum tilfeingi) ella útbúnaði. Eisini roynir BTÚ at máta allar vørur og tænastur til ein marknaðarprís,
hóast allar vørur og tænastur ikki hava ein marknaðarprís, t.d. skúla- og heilsutænastur.
(a) Bruttovirðisøking stytt BVØ í støðisprísum;
Virði á allari vinnuligari framleiðslu (sum virðisskapan ella virðisøking) av vørum og tænastum í einum
landi í einum ári, uppgjørd í støðisprísum. BVØ verður roknað við at draga virði á ráevnum og
hjálpitilfari frá framleiðsluvirðinum í øllum vinnugreinum. BVØ verður roknað í støðisprísum.
Bruttovirðisøking verður ofta brúkt til at lýsa framleiðsluna býtta á vinnugreinar. Verður á
enskum/donskum nevnt “gross value added (GVA)” ella “bruttoværditilvækst (BVT)”.
(Samlaða bruttovirðisøkingin í støðisprísum er tað sama sum bruttotjóðarúrtøka í marknaðar-prísum
frádrigið vøruskattir netto, sum fevna um meirvirðisgjald, punktgjøld og aðrar vøruskattir og
vørustudningar.)
(b) Bruttotjóðarúrtøka í marknaðarprísum, stytt BTÚ
Bruttotjóðarúrtøka í marknaðarprísum er virðið í støðisprísum á samlaðari privatari og almennari
framleiðslu frádrigið virðið á ráevnum, vørum og tílíkum, sum verða brúkt í fram-leiðsluni, plus
vøruskattir netto, ið fevna um meirvirðisgjald, punktgjøld og aðrar vøru-skattir minus vørustudningar.
Verður á enskum/donskum nevnt “gross domestic product” (GDP) ella “bruttonationalprodukt (BNP)”.
BTÚ í marknaðarprísum kann síðan bólkast í útreiðslupartar (nýtsla, íløgur og nettoútflutning av vørum
og tænastum).
(c) Bruttofaktorinntøka, stytt BFI í faktorprísum
Innkoman tilsamans til (samsýningin til) allar framleiðslufaktorarnar í einum landi í einum ári,
uppgjørd í faktorprísum; BFI kann verða roknað sum: løn og “restinnkoma” (avskriving, rentur og
avlop). Vanliga liggur lønarparturin millum 2/3 og 3/4. Ensku/donsku heitini eru eru “gross domestic
income at factor cost” og “bruttofaktorinkomst”.
Bruttotjóðarinntøka, stytt BTI;
Øll innkoma, sum íbúgvarnir í einum landi vinna í einum ári, um hon er vunnin innanlands ella
uttanlands, uppgjørd í marknaðarprísum. BTI verður roknað við at leggja lønir, rentur og vinningsbýti
úr útlondum aftur at BTÚ, og við at draga lønir, rentur og vinningsbýti til útlond frá BTÚ. Ensku/donsku
heitini eru “gross national income” og “bruttonatinalindkomst”.
Bruttotjóðarinntøka tøk, stytt tøk BTI
Bruttotjóðarinntøka, ið er javnað fyri gávur til útheimin og gávur frá útheiminum (m.a. donsku
veitingarnar) og til dømis eisini fyri tryggingarendurgjøld millum land og umheim. Tøk BTI ella tøk
bruttotjóðarinntøka er tann upphædd, sum samfelagið hevur at ráða yvir til nýtslu og uppsparing.
Ensku/donsku heitini eru “gross national disposable income” og “disponibel bruttonationalindkomst”.
Bruttotjóðarúrtøka í føstum prísum
Bruttotjóðarúrtøka í føstum prísum er uppgerð av BTÚ, har ið roynt verður at javna gongdina í BTÚ
fyri prísvøkstri á ráevnum, vørum og tænastum. Vøksturin í BTÚ í føstum prísum verður vanliga
Orðalisti
49
brúktur sum vísital fyri búskaparvøkstur millum lond. Vøkstur í BTÚ í føstum prísum vísir vøkstur í
framleiðsluni í mongdum. Verður nevnt “Real GDP” ella “realt BNP”.
CIF Virðið er íroknað “cost, insurance and freight” sum partur av veitingartreyt.
Eftirspurningur
Nøgdin av vørum og tænastum húsarhald, vinnan, tað almenna og umheimurin vilja keypa.
Fíggjarkrav, netto
Fíggjarkravið, netto, vísir fíggjarliga úrslitið av virkseminum í einum geira ella einum landi. Er
fíggjarkravið til dømis minni enn 0, hevur tøka inntøkan ikki rokkið til at rinda fyri nýtsluna og
íløguvirksemið, sum hevur verið í tíðarskeiðnum.
Fíggjarpolitikkur
Búskaparpolitisk tiltøk, ið hava sum endamál at stýra og minka búskaparlig sveiggj. Skilt verður vanliga
millum at reka aktivan fíggjarpolitik (ekspansivan ella kontraktivan) og at brúka automatiskar
stabilisatorar í passivum fíggjarpolitikki.
Fíggjareffekt (”finanseffekt”):
Eitt roknað mát fyri hvussu nógv fíggjarpolitikkurinn styðjar upp undir búskaparliga virksemið ella
vøksturin í BTÚ. Ein positiv fíggjareffekt vísir at fíggjarpolitikkurin gevur eitt íkast til vøkstur í búskaparliga
virkseminum (vøksturin í BTÚ). Ein negativ fíggjareffekt merkir at fíggjarpolitikkurin gevur eitt íkast til at
tálma búskaparliga virksemið (vøksturin í BTÚ). Ein fíggjareffekt ið verður roknað til null merkir at
fíggjarpolitikkurin hevur verið neutralur og uttan ávirkan á búskaparliga aktivitetin (vøksturin í BTÚ.
Fíggjarligt ella búskaparpolitiskt haldføri
Ein búskaparpolitikkur við givnum regluverki um skattainntøkur, almenna nýtslu, íløgu og inntøkuflytingar
er haldførur, tá ið nútíðarvirðið av framtíðar almennu útreiðslunum svarar til nútíðarvirðið av framtíðar
almennu inntøkunum (soleiðis at nettoskuld hin almenna verður óbroytt).
Fløskuhálsur
Knappur framleiðslufaktorur; fløskuhálsurin ger av hvussu nógv kann verða framleitt av vøruni.
FOB veitingartreyt er “free on board”; vøran er latin, tá hon er komin umborð á skipið, ið nevnt er
aftan á “FOB”, og keyparin rindar fyri víðari flutningin.
Framleidni (produktivitetur)
Framleidni verður vanliga uppgjørt sum bruttovirðisøking í føstum prísum fyri hvønn arbeiðstíma
(tímaproduktivitetur) ella fyri hvønn løntakara í framleiðsluni (arbeiðsproduktivitetur).
Framleiðsla
Nýtsla av tilfeingi og útbúnaði at framleiða vørur og tænastur sum hava virði. Virðið á framleiðslu verður
mátað í føstum prísum, t.e. eftir vanligan prísvøkstur.
Gjaldsjavni
Hagfrøðilig uppgerð ið tekur samanum allar búskaparligar flytingar hjá einum landi við umheimin eitt
ávíst tíðarskeið og mátað í sama gjaldoyra. Mest nýtta konta í gjaldjavnanum er rakstrar-viðskifti
gjaldsjavnans (current account), ið fevnir um vøruflytingar og tænastuflytingar umframt lønar- og
inntøkuflytingar og rakstrarflytingar millum landið og tess umheim. (Sí annars um gjaldsjavnan í
frágreiðingini).
Haldføri: Sí fíggjarligt ella búskaparpolitiskt haldføri.
Haldføris-indikator
Samanfatar við einum %-tali fíggjarligu haldførisgóðskuna hjá einum almennum geira. Negativt virði
merkir minni gott haldføri, og positivt virði gott haldføri. Virðið á haldføris-indikatorinum í % vísir hvussu
stór fíggjarpolitisk tillaging í % av BTÚ skal til, fyri at nettoskuld almenna geirans skal vera óbroytt.
Orðalisti
50
Handilsjavni
Virðið á uttanlandshandli (t.e. inn- og útflutningi) av vørum hjá einum landi við umheimin. Mátað í sama
gjaldoyra og eitt ávíst tíðarskeið. Javnin verður ofta uppgjørdur sum útflutningur minus innflutningur (t.e.
nettoútflutningur).
Inntøku-elastisitetur
(Lutfalslig broyting í eftirspurningi/lutfalslig broyting í inntøku). Er inntøku-elastisiteturin størri enn eitt,
er talan um luksusvøru; er inntøku-elastissiteturin millum eitt og null, er talan um neyðuga vøru; er
inntøku-elastisiteturin negativur, er talan um “inferiøra” vøru. Sí prís-elastisitetur.
Konjunkturar
Stutttíðarsveiggj í búskaparligari framleiðslu og í arbeiðsloysi samsvarandi høvuðsgongdini yvir longri
tíðarskeið. Vit skilja vanliga millum hákonjunktur og lágkonjunktur og stigini millum há- og lágkonjunktur
Konjunkturjavnað alment úrslit
Konjunkturjavnaða almenna úrslitið er staðfest alment úrslit javnað fyri ávirkanir frá konjunktur-støðuni
á almennar inntøkur og útreiðslur og aðrar ikki varandi og serliga umstøður, til dømis oljuprísir ella
serligar íløgur.
Konjunkturjavnaða almenna úrslitið gevur sostatt eina meira rættvísandi mynd av veruligu gongdini í
almenna búskapinum sum heild sammett við staðfesta almenna úrslitið.
Konjunkturjavnaða úrsliti hjá tí almenna verður vanliga á enskum/donskum nevnt “cyclically adjusted
budget balances” ella “strukturel saldo”.
Konjunkturjavnað framleiðsla
Konjunkturjavnað framleiðsla vísir mettu bruttotjóðarúrtøkuna í eini støðu, har ið roynt verður at javna
fyri ávirkanir frá konjunkturunum í samfelagsbúskapinum. Roynt verður sostatt at vísa
bruttotjóðarúrtøkuna í eini støðu við normalkonjunkturi í samfelagnum. Í eini støðu við normal-
konjunkturi verður ofta sagt, at gongdin í samfelagsbúskapinum samsvarar við javnan vøkstur í prísum
og lønum. Í frágreiðingini verður bruttovirðisøking brúkt sum vísital fyri framleiðslu heldur enn
bruttotjóðarúrtøku, men hetta hevur ikki stóran týdning fyri úrslitini ella niðurstøður. Verður á
enskum/donskum nevnd “potential output”, “potential GDP” og “strukturelt/potentielt output (BNP)”.
Konjunkturfrávik
Konjunkturfrávikið er munurin millum staðfesta framleiðslu og konjunkturjavnaða framleiðslu. Er
konjunkturfrávikið størri enn 0, kunnu vit siga, at hákonjunkturur er í samfelagsbúskapinum; trýst er
sum oftast á arbeiðsmarknaðinum, lítið av tøkari framleiðsluorku er í samfelagnum, og prísvøkstur er á
flestu marknaðum. Er konjunkturfrávikið minni enn 0, kunnu vit siga, at lágkonjunkturur er í
samfelagnum, lítið trýst er á arbeiðsmarknaðinum, og tøk framleiðsluorka er í samfelagnum.
Konjunkturfrávik verður á enskum/donskum nevnt “output gap” og “output gab”.
Kredittvirði
Evnini hjá einum lántakara at rinda einum lánveitara lán aftur eftir lánitreytunum. Verður oftast mátað
sum sannlíkindini, at ein lántakari fer at rinda lánið aftur eftir lánitreytunum. Kredittvirðið er avgerandi
fyri, hvørja rentu og hvørjar treytir ein lántakari kann læna pening fyri.
Landsroknskapurin
Í almennnum roknskapum verða útreiðslur til løgur útreiðsluførdar (og ikki ognarførdar til seinni
avskrivingar sum í virkisroknskapum). Sama er galdandi fyri útlán, ið verða útreiðsluførd og
afturgjaldingar verða inntøkuførdar. Sostatt verður almenna roknskaparúrslitið roknað sum rakstrar-,
íløgu- og útlánsúrslitið.
Landskassaskuld
Landskassaskuldin fevnir bara um skuld hjá landinum og harvið ikki um skuld hjá kommunum ella
sosialum grunnum. Meginparturin av landskassaskuldini er lánsbrævalán. Landskassaskuldin er sum
oftast ein bruttouppgerð av skuldini, har dentur verður lagdur á fíggjarligu skyldurnar hjá landinum
(passivsíðuna á fíggjarjavnanum).
Orðalisti
51
Millumkommunal útjavning
Útjavning til kommunur sum verður fíggjaður av kommunum sjálvum. Kommunur sum eru verri fyri enn
miðalkommunan móttaka veitingar frá kommunum sum eru betri fyri enn miðal. Verður útroknað eftir
sonevndum objektivum kriterium.
Nettoflyting
Tilflutt fólk frádrigið fráflutt fólk. Talan er um nettotilflyting, tá ið tilflutt fólk eru fleiri enn fráflutt.
Nettokassaúrslit
Uppgerð av muninum millum inngjøld til og útgjøld úr landskassanum, sum síggjast beinleiðis á
fíggjarlógini. Sammett við RLÚ-úrslitið (sí niðanfyri) er at nettokassaúrslitið umboðar ein beinleiðis
kassaroknskap, tað vil siga ein uppgerð av gjaldførinum hjá landinum. Nettokassaúrslitið svarar í stóran
mun til broytingina í landskassaskuldini frá ári til ár.
Munurin millum RLÚ-úrslitið (sí niðanfyri) og nettokassaúrslitið stavar í stóran mun frá periodiseringum
(tíðaravmarkingum), við tað at munur kann vera á, hvussu inntøkur ella útreiðslur verða bókaðar í
landsroknskapinum og harvið ávirka RLÚ-úrslitið og hvussu ítøkiligu inn- og útgjøldini fara fram í tíð og
harvið ávirka nettokassaúrslitið.
Peningamongdin
Skilt verður millum fleiri mát yvir peningamongdina. Tað mest einfalda er tað sum húsarhaldini og virkini
hava av seðlum, myntum og innistandandi í peningastovnum. Viðhvørt er støddin á peningamongdini (og
ikki rentan) mál fyri peningapolitikkinum í einum landi, ið kann reka peningapolitikk. T.d. í USA umleið
1980.
Primerar vinnur
Vinnur sum landbúnaður, fiskivinna og námsvinna, eisini kallað tilfeingisvinnur. Framleiða vørur úr
náttúru tilfeingi. Sí sekunderar og tertierar vinnur.
Prís-elastisitetur
Lutfalslig broyting í eftirspurningi/lutfalsig broyting í prísi; er talið numeriskt størri enn eitt, er
eftirspurningurin elastiskur; er talið numeriskt minni enn eitt, er eftirspurningurin prís-óelastiskur. Ein
príslækking fyri prís-elastiskar vørur gevur vøkstur í søluinntøkum, og øvugt tá tað snýr seg um prís-
óelastiskar vørur. Sí inntøku-elastisitetur. Marglætisvørur eru vanliga prís-elastiskar, og neyðsynjarvørur
prís-óelastiskar.
Prísvøkstur (inflasjón)
Prísvøkstur merkir, at prísirnir á vørum og tænastum yvirhøvur hækka líðandi yvir tíð.
Rentumunur
Munurin millum inn- og útlánsrenturnar hjá peninga- og fíggjarstovnum í miðal. Rentumunurin er
týdningarmesta inntøkukeldan hjá peninga- og fíggjarstovnum. Eisini kallað rentumarginalur.
Rentuspennið
Munurin millum rentuna í tveimum londum ella landabólkum. T.d. munurin millum rentuna Føroyar mugu
gjalda í sambandi og lántøku, og rentuna Danmark má gjalda í sambandi við lántøku.
RLÚ-úrslit
Stytting fyri rakstrar-, løgu- og útlánsúrslit landskassans. RLÚ-úrslitið er munurin millum landskassans
inntøkur og útreiðslur uppgjørt eftir meginreglunum í landsroknskapinum. RLÚ-úrslitið viðvíkur
roknskapinum hjá landskassanum (sí landsroknskapurin). RLÚ 1 fevnir um vanligar postar. RLÚ 2a fevnir
um vanligar og óvanligar postar, tó ikki flytingar til Búskapargrunn. RLÚ 2b fevnir um vanligar og
óvanligar postar, herundir eisini flytingar til Búskapargrunn.
Sekunderar vinnur
Vinnur sum framleiða vørur, herundir byggarí og ídnaður. Sí primerar og tertierar vinnur
Skattur og avgjøld
Kravd gjøld til tað almenna uttan nakra ávísa ella serliga mótveiting frá tí almenna.
Orðalisti
52
Skuld
Upphædd sum búskaparlig eind (t.d. fyritøka, persónur ella land) skyldar aðrari búskaparligari eind.
Sosialir grunnar (Almannagrunnar)
Arbeiðsloysisskipanin (eisini kallað ALS), Samhaldsfasti Arbeiðsmarknaðareftirlønargrunnurin (eisini
kallaðar, AMEG, SAMEG ella AMG), Barsilsskipanin og Heilsutrygd.
Staðfestur almennur grundrakstur
Staðfestur almennur grundrakstur verður í hesum føri lýstur sum staðfest alment úrslit frádrigið
nettorentuútreiðslur (rentuútreiðslur minus rentuinntøkur). Verður enskum/donskum nevnt “general
government primary balance” og “faktisk primær saldo”.
Staðfest alment úrslit
Almenna úrslitið vísir avlop ella hall hjá tí almenna og verður lýst sum munurin millum almennar inntøkur
og útreiðslur. Uppgerðin fylgir teimum leiðreglum, sum tjóðarroknskapurin verður uppgjørdur eftir. Tað
almenna fevnir um heimastýrisfyrisitingina, kommunufyrisitingina, ríkis-fyrisitingina og sosialar grunnar.
Verður á enskum/donskum nevnt “general government overall balance” og “faktisk offentlig saldo”.
Staðfest framleiðsla
Virðið á vørum og tænastum frá marknaðarligari framleiðslu, framleiðslu til egna nýtslu og aðrari
framleiðslu, sum ikki er marknaðarlig. Framleiðsla er ikki tað sama sum søla. Til dømis er framleiðsluvirðið
í handilsvirki ikki sølan, men sølan minus innkeyp av handilsvørum (brutto-vinningur). Í frágreiðingini
verður bruttovirðisøkingin úr tjóðarroknskapinum nýtt sum vísital fyri framleiðslu. Bruttovirðisøking ella
bruttotjóðarúrtøka verða sum oftast brúkt sum vísitøl fyri framleiðslu. Verður enskum/donskum nevnt
“actual output“ og “faktisk produktion”.
Strukturel saldo (yvirskot ella hall), sí konjunkturjavnað alment úrslit (cyclically adjusted budget
balance), alment úrslit sum ikki er treytað av konjunkturi (er ein roknað stødd).
Strukturelt arbeiðsloysi, arbeiðsloysi sum ikki er treytað av konjunkturi (er ein roknað stødd).
Strukturelt arbeiðsvirkni, arbeiðsvirkni sum ikki er treytað av konjunkturi (er ein roknað stødd).
Tað almenna
Landið (landskassin), kommunurnar, sosialir grunnar, ríkisfyrisitingin, almenn og kommunal partafeløg.
Tað almenna fevnir sostatt um heimastýrisfyrisitingina, kommunufyrisitingina, ríkis-fyrisitingina og
sosialar grunnar. Heimastýrisfyrisitingin fevnir um landsstovnar, meðan kommunufyrisitingin fevnir um
kommunurnar og kommunustovnar. Ríkisfyrisitingin fevnir um donsku ríkistovnarnar í Føroyum, og
sosialu grunnarnir eru Arbeiðsloysisskipanin, Arbeiðs-marknaðar-eftirlønargrunnurin, Barsilsskipanin og
Heilsutrygd.
Tertierar vinnur
Vinnur sum framleiða og selja tænastur, herundir tað mesta av almenna geiranum. Sí primerar og
sekunderar vinnur.
Tøk bruttotjóðarinntøka
Sí frágreiðingina undir bruttotjóðarúrtøka
Uppsparing
Munurin millum inntøku og nýtslu hjá ávísari búskaparligari eind (t.d. einum húsarhaldi ella eini fyritøku).
Útboð
Vørunøgdin tilsamans og tænastur, ið eru tøk at keypa hjá húsarhaldum, vinnuni, tí almenna og
umheiminum. Í makrobúskapi: framleiðslukapasiteturin (útboðskapasiteturin) í búskapinum
Orðalisti
53
Virðisøking
Munurin á virðinum á framleiðsluni og virðinum á nýtslu í framleiðsluni.T.e. tað virðið, ið verðru lagt
afturat virðinum á nýtsluni (t.d. rávøru) við góðsking í framleiðsluni. Sí Bruttovirðisøkingin (BVØ) í
støðisprísum.
Tíðindaskriv frá Búskaparráðnum hin 3. september 2018
54
Tíðindaskriv frá Búskaparráðnum hin 3. september 2018
Neyðugt við betri stýring av almenna búskapinum
Búskaparráðið hevur saman við Hagstovuni endurmett vøksturin í BTÚ í leypandi prísum fyri í ár.
Búskaparráðið metir nú vøksturin í ár at verða 1,8%, sum er nakað hægri enn í undanfarnu frágreiðing,
tá hann varð mettur til 0,5%.
Henda broytta meting av vøkstrinum í BTÚ fyri í ár stavar frá nýggjum fortreytum. Útlit eru fyri einum
falli í útflutninginum í ár, vegna minkandi kvotur, minni tøku í alivinnuni og lægri prísir í summum bólkum,
sum dregur vøksturin niður. Hinvegin er tað ein øking í innlendska eftirspurninginum, sum dregur
vøksturin upp.
Kommunurnar hava í miðal havt størri útreiðsluvøkstur til annað enn eldrarøkt enn landið. At eldraøkið
varð lagt út til kommunurnar, er tískil ikki einasta orsøk til stóra útreiðsluvøksturin. Hesin kommunali
útreiðsluvøksturin bendir sostatt á tvørrandi fíggjarpolitiska stýring, serliga í kommunala geiranum.
Týðiligur vøkstur sæst í íløguútreiðslunum undir almennum ræði árini 2016 til 2018. Hesin stavar bæði
frá landi, kommunum og fyritøkum, ið tað almenna ræður yvir. Íløgurnar hjá fyritøkum undir almennum
ræði eru vaksnar nógv síðani 2015.
Eins og við almennu nýtsluni sæst, at framdu almennu íløgurnar eru konjunkturviðgangandi, bæði tá tað
snýr seg um land, kommunur og fyritøkur undir almennum ræði.
Hvørki kommunurnar sínámillum, land og kommunur sínámillum ella landið einsæris hava gjørt nakað
munagott fyri at sleppa undan yvirupphitingini í byggivinnuni. Kortini er hetta bert ein spurningur um
raðfesting av almennum íløgum yvir tíð. Nakrar hálvalmennar íløgur hava tó verið útsettar og nakrar
privatar íløgur burturtrongdar, tvs. útsettar til meira av íløgu møguliga seinni kann fáast fyri sama pening.
Frásæð skuldarloft, hevur landið ongan møguleika at ávirka avgerðir kommunanna í byggimálum, og
heldur ongan møguleika at áseta karmar fyri íløgu- ella rakstrarútreiðslur kommunanna. Hetta, saman
við lítlum kommunustøddum, ger føroysku kommunuskipanina óhepna.
Búskaparráðsfrágreiðingin er at finna á heimasíðu Fróðskaparsetursins/Búskaparráðsins:
https://www.setur.fo/fo/setrid/samstarv/buskaparradid/buskaparfragreidingar/
Um nakar ynskir at fáa viðmerkingar til várfrágreiðingina 2018, kann viðkomandi venda sær til Sverra
Hansen, formann, á tlf. (00299) 55 41 32
English Summary
55
English Summary
Together with Statistics Faroe Islands, the Economic Council has adjusted its assessment of growth of
GDP in current prices for the current year. The Economic Council now estimates the growth to be 1.8%,
somewhat higher than the expected growth of 0.5% in the previous report.
This revised assessment of growth in GDP for this year is due to new conditions. A decline in export is
expected this year because of shrinking quotas, decrease in fish farming harvests and lower prices in
certain groups, all of which hampers growth. At the same time, an increase in domestic demand boosts
growth.
In average, expenses other than for elder care have grown more in the municipalities than in the central
government. That elder care has been transferred to the municipalities is therefore not the only reason
for the massive growth in expenses. As such, the growth in municipal expenses suggests a lack in fiscal
policy management, especially in the municipal sector.
Growth in public investments from 2016 to 2018 is clear and evident. This stems from investments made
by the central government, the municipalities and by publicly controlled companies. Investments by
publicly controlled companies has increased significantly since 2015.
As is the case in public expenses, so public investments are also positively correlated with the business
cycle, be it in investments made by the central government, the municipalities or by publicly controlled
companies.
Neither intermunicipal, central governmental-municipal or central governmental efforts have been made
to significantly curb overheating in construction, even though this is simply a matter of making long-term
investment priorities. Though, a few semi-public investments have been postponed, and some private
investments have been halted, i.e. postponed until more can be achieved with the same amount of
investment expenditure.
Apart from debt ceilings, the central government has no mechanism to influence municipal decision-
making regarding construction, nor can the central government stipulate municipal frameworks for
investments or operating expenses. This, together with the diminutive size of many municipalities, makes
for an unfortunate municipal structure in the Faroe Islands.


1
LOVKATALOG
LAGMANDENS KONTOR
Forslag til rigslovsindstilling om anordning om at ændre loven om indfødsret (II/2019)
Lov om indfødsret, som er gældende på Færøerne, er ikke ændret siden 2014. I samme periode er
loven ændret syv gange i Danmark. Bl.a. kommer der en ændring, der tillader dobbelt statsborgerskab;
dette er en ændring, som flere har bedt om at få sat i kraft på Færøerne.
Forslag til lagtingslov om ændring i straffeloven kap. 14-19 (II/2019)
Kapitlerne bliver opdateret og oversat til færøsk. Nævnte kapitler omfatter disse forbrydelser: Kap.
14: Forbrydelser mod den offentlige myndighed mv., kap. 15: Forbrydelser mod offentlig fred og
orden, kap. 16: Forbrydelser i offentlig tjeneste eller hverv mv., kap. 17: Falsk forklaring og falsk
anklage, kap. 18: Forbrydelser vedrørende betalingsmidler og kap. 19: Forbrydelser vedrørende
bevismidler.
Forslag til lagtingslov om beskyttelse af persondata (Persondatabeskyttelsesloven) (II/2019)
EU har vedtaget et nyt persondatasystem, som erstatter det hidtil gældende direktiv 95/46. Systemet
trådte i kraft i EU og EØS-landene den 25. maj 2018. På Færøerne gælder lagtingslov nr. 73 af 8. maj
2001 om behandling af personoplysninger, der, ligesom lignende lovgivning i de nordiske lande, for
en stor del hviler på EU-direktivet 95/46. Med EU-Kommissionens afgørelse 5. marts 2010 blev
Færøerne godkendt som sikkert tredjeland. Nu, hvor EU har fået et nyt persondatasystem, må vi
revidere vores lovgivning vedrørende personoplysninger for at identificere hvilke ændringer, der skal
foretages i den færøske lovgivning, såfremt Færøerne fortsat skal være godkendt som et sikkert
tredjeland.
Forslag til rigslovsindstilling om ny retsplejelov for Færøerne (II/2019)
Ny retsplejelov sættes i kraft for Færøerne. I loven opdateres reglerne, således at reglerne i hovedtræk
er de samme på Færøerne som i Danmark; bl.a. vil loven sætte en domsmandsordning i retssager i
kraft.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om kompetence over sager og sagsområder
(overtagelse af sagsområdet kort- og landopmålingsmyndigheden)
Formålet med lovforslaget er formelt at overtage sagsområdet land- og søkort. Se § 1, stk. 2, nummer
9 i Lagtingslov nr. 41 af 10. maj 2006 vedrørende kompetence over sager og sagsområder, sidst
ændret ved lagtingslov nr. 55 af 26. maj 2011.
LANDSSTYREOMRÅDET FOR FISKERIANLIGGENDER
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om forvaltning af havressourcer
Nogle mindre tilpasninger og præciseringer skal foretages i loven om betaling af fangst.
Færøudvalget 2018-19
FÆU Alm.del Bilag 2
Offentligt
2
Forslag til lagtingslov om ressourceafgift
Koalitionen har besluttet, at en ressourceafgiftsordning skal oprettes. Formålet med forslaget er at
etablere en ordning, hvor ressourceafgift bliver pålagt de ejerne, der har rettighederne til færøske
havressourcer, når ejerne har ekstra stort overskud. Forslaget bliver fremlagt på ny.
Forslag til vedtagelse af forvaltningsplan og fangstregler
I henhold til § 33 i lagtingslov om forvaltning af havressourcer skal landsstyremanden fremlægge
forslag til vedtagelse om forvaltningsplan og fangstregler. Forslaget fremsættes for Lagtinget til
efteråret.
Rettighedernes gyldighedstid
I henhold til § 21, stk. 1 i lagtingslov nr. 161 af 18. december 2017 fremsætter lagtingsmanden hvert
år forslag for Lagtinget, om hvorvidt rettighedernes gyldighedstid skal forlænges med et år. Forslaget
fremsættes for Lagtinget til efteråret.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om Landbrugsfond
Der arbejdes med en plan om at sætte klarere mål for landbruget, herunder om hvordan målene
fremmes i praksis. I denne forbindelse kan det blive nødvendigt at foretage ændringer i loven om
Landbrugsfonden.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om landbrugsjord
Der arbejdes med en plan om at sætte klare mål for landbruget, herunder om hvordan målene fremmes
i praksis. I denne forbindelse er det hensigten at ændre loven om landbrugsjord.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om beredskab (Beredskabsloven)
Der stiles mod en generaldebat om beredskab i efteråret 2018. På basis af bl.a. denne generaldebat
bliver beredskabsloven evalueret, og der foretages mulige opdateringer i loven.
Rapport om status på forvaltningen af havressourcer til generaldebat
I henhold til § 21, stk. 3 i lagtingslov om forvaltning af havressourcer skal landsstyremanden inden 1.
oktober hvert år fremlægge rapport for Lagtinget om status på forvaltningen af havressourcer og de
fangstrettigheder, som Færøerne har uden for færøsk farvand, samt hvilke planer han har i sinde at
fremme. Rapporten fremlægges for Lagtinget inden 1. oktober 2018.
Rapport om beredskab til generaldebat
Rapporten beskriver, hvordan beredskabet som helhed er organiseret. Landsstyremanden skal
fremlægge rapport for Lagtinget om, hvorvidt loven virker efter hensigten, herunder om det er
nødvendigt at foretage ændringer i loven.
Rapport om landbrug til generaldebat
Der arbejdes med en plan om at sætte klare mål for landbruget, herunder om hvordan målene fremmes
i praksis. Hensigten er, at Færøerne i større grad bliver selvforsynende med landbrugsvarer og eget
foder. Arbejdet har været delt op i fire hovedemner: (1) selvforsyning af lokale landbrugsvarer, (2)
forsøg, forskning og uddannelse, (3) brugspligt, arealer og arealplaner, genopdyrkning og (4)
finansiering. Rapporten bliver skrevet på basis af disse hovedemner.
3
LANDSSTYREOMRÅDET FOR FINANSANLIGGENDER
Økonomifond og Landsbanken
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om Færøernes Økonomifond
Formålet med ændringen er at præcisere samspillet mellem fondens kapital og minimumslikviditet,
når landskassegæld skal tilbagebetales.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om Færøernes Landsbank og Det Færøske
Risikoråd Opdateringer af loven.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om Økonomiråd
Opdateringer af loven
Finansanliggender
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om landets bevillingssystem
Som led i en evaluering af bevillingssystemet foretages forskellige tilpasninger og ændringer.
Forslag til finanslov for 2019
I henhold til styrelsesloven fremsætter landsstyret inden 1. oktober hvert år finanslovforslag for det
kommende kalenderår for Lagtinget.
Forslag til bevillingsrammer for 2020-2024
I henhold til landets bevillingssystem fremsætter landsstyremanden for finanser forslag inden 1. april,
som omhandler en samlet bevillingsramme for finansloven for kommende år.
Skatter
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om Told- og skatteforvaltningen
(forvaltningsloven) Ændringer i forbindelse med projekt om forebyggelse af såkaldt ”transfer
pricing” og anden skattespekulation.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om landsskat og kommuneskat (skatteloven)
Ændringer i forbindelse med projekt om forebyggelse af såkaldt ”transfer pricing” og anden
skattespekulation.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om beskatning af kapitalafkast
(kapitalafkastskatteloven)
Lovkomplekset er evalueret som helhed, og det er nødvendigt med opdateringer af lagtingsloven.
Forslag til lagtingslov om at skifte linking-metode i den nordiske dobbeltbeskatningsaftale fra
eksemption til kredit
Ændring af linking-metode i relation til den nordiske skatteaftale, således at man går fra eksemptions-
til kreditlinking.
4
Told og afgifter
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om told
Det færøske skattevæsen (TAKS) har anbefalet forskellige administrative ændringer i toldloven. Bl.a.
anbefales opdateringer, som giver toldvæsenet hjemmel til at få adgang til passagerlister for at styrke
kontrollen med rusmiddelsmugling.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om meromsætningsafgift
Opdatering i forbindelse med en skærpelse af regler for lejebiler, forlængelse af refusion af
merværdiafgifter på el- og brintbiler foruden andre mulige opdateringer
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om registreringsafgift på motorkøretøjer
Forlængelse af fritagelse for el- og brintbiler, foruden andre mulige opdateringer
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om afgift på produktion og import
Opdatering af loven vedrørende revisorpåtegning m.v. Desuden bliver gældende satser opdaterede.
Forslag til lagtingslov om passagerafgift
Opdatering vedrørende revisorpåtegninger.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om toldsatser (told- og vareregisteret)
Årlig opdatering af varenumre samt andre justeringer.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om registrering af eksport
Opdatering af loven med henblik på digital rapportering m.v.
Finansinstitutioner
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om Færøernes Realkreditinstitut
Opdatering af loven. Formålet er, at lovbestemmelserne bliver bedre og mere tidssvarende, f.eks.
vedrørende kontrol, struktur og landets ejerpolitik.
Forslag til rigslovsindstilling om at sætte "anordning om ikrafttræden for Færøerne af lov om
ændring af lov om finansiel virksomhed" i kraft for Færøerne
Loven om finansiel virksomhed skal tilpasses Færøerne. Når tilpasningen effektueres, skal Færøernes
systemiske risikoråds hjemmel til at indhente oplysninger direkte fra de færøske pengeinstitutter
stadfæstes i loven i henhold til aftale med danske myndigheder.
Offentligt ansatte
Forslag til lagtingslov om whistleblowerordning for offentligt ansatte
En ny lov, der sikrer offentligt ansatte muligheden for at informere om eventuelle uregelmæssigheder
via en whistleblowerordning.
5
Pensionsordning
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om pension
Lovtekniske og administrative ændringer i forbindelse med pensionsreformen.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om en arbejdsmarkedsefterlønsfond
Lovtekniske og administrative ændringer i forbindelse med pensionsreformen.
Digitalisering
Forslag til lagtingslov om digital identitet
I forbindelse med projektet ”Det Digitale Færøerne” (Talgildu Føroyar) bliver et lovforslag om Digital
Identitet fremsat for Lagtinget.
Forslag til lagtingslov om internetsikkerhed for Færøerne
P.t. er der ingen lovgivning på området. Planen er at fremsætte et lovforslag i Lagtinget for området.
LANDSSTYREOMRÅDET FOR UDENRIGS- OG ERHVERVSANLIGGENDER
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om aktie- og småaktieselskaber,
erhvervsselskabsloven og loven om erhvervsdrivende fonde
Forslaget handler om registrering af oplysninger om reelle ejere og om, at ihændehaveraktier ikke
længere udstedes. Lovforslaget skal sikre, at Færøerne opfylder internationale krav og skal skabe
større gennemsigtighed i færøske virksomheder.
Forslag til lagtingslov om musikeksportkontor
Planen er at etablere et musikeksportkontor efter samme model som det færøske Filmhus
(Filmshúsið). Dette er et af initiativerne i politikken for kreative erhverv.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om sikkerhed til søs, lagtingslov om
skibsbesætninger, lagtingslov om arbejdsvilkår mv. for søfolk
Formålet er at implementere reglerne i ILO-konvention nr. 188, som har til formål at fastsætte
mindstekrav til arbejdsvilkår ombord på fiskefartøjer. Forslaget bliver sammen med ILO-
konventionen fremsat for Lagtinget til stillingtagen.
Forslag til lagtinglov om ændring i lagtingslov om autoriserede revisorer og
revisionsvirksomheder
Formålet er at opdatere loven således, at den bringes i overensstemmelse med de seneste ændringer i
EU-direktivet 2006/43/EF om lovpligtig revision af årsregnskaber og konsoliderede regnskaber. Dette
medfører bl.a., at tilsynsordningen ændres og at straffen for mindre førstegangsovertrædelser bliver
mildere m.v., imens straffen for alvorligere overtrædelser skærpes.
6
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om aktie- og småaktieselskaber,
erhvervsselskabsloven og loven om erhvervsdrivende fonde
Der er tale om følgeændringer i forbindelse med ændringer, som samtidig foretages i revisionsloven.
Handler bl.a. om valg og opsigelse af revisor.
Forslag til lagtingslov om restaurations- og hotelvirksomhed
Formålet er at samle regler om tilladelser til restaurations- og hotelbranchen i én lov og dermed gøre
det enklere at etablere virksomhed inden for branchen, samt enklere for de myndigheder, der skal have
tilsyn med branchen at vurdere, om de fastsatte betingelser overholdes.
Forslag til lagtingslov om at sætte reglerne for landsaktiefirmaer i erhvervsselskabsloven og
årsregnskabsloven i kraft
De særlige regler om landets aktieselskaber i erhvervsselskabsloven og årsregnskabsloven bliver i
henhold til forslaget sat i kraft for at skabe større gennemsigtighed og åbenhed i disse selskaber.
Forslag til lagtingslov om at privatisere det færøske postvæsen (P/f Posta)
Hjemmel til landsstyret til at privatisere P/f Posta
Rapport om landets ejerpolitik til generaldebat
Generaldebat med grundlag i rapport og henstilling om landets ejerpolitik, som drejer sig om, hvordan
ejerforholdene i aktieselskaber og lignende af landets virksomheder, som ligger uden for finansloven,
skal forvaltes og om disse virksomheders ledelse.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om landets spiritussalg (Rúsdrekkasøla
Landsins) Tilladelse til restauranter m.v. til at importere vin i henhold til særlige betingelser.
Forslag til lagtingslov om integration Formålet er ved lov at fastsætte rettigheder og krav om
integrationsfremmende tiltag for udlændinge på Færøerne. Loven skal omfatte fremstød, anordninger,
ansvarsfordeling og finansiering.
Forslag til rigslovsindstilling om ændring i udlændingeloven
Formålet er at foretage justeringer i udlændingeloven som led i forberedelserne til overtagelse af
udlændingeområdet. Justeringer bliver bl.a. foretaget for så vidt angår betingelser for permanent
opholdstilladelse.
LANDSSTYREOMRÅDET FOR TRAFIKANLIGGENDER
Forslag til lagtingslov om indkørselsvej til Tórshavn
Formålet med forslaget er at give landsstyremanden materiel hjemmel til at indgå nødvendige aftaler
o.a. i forbindelse med etablering af indkørselsvej til Tórshavn.
Forslag til lagtingslov om køb af afløserskib til landets sø- og landtransport selskab
(Strandfaraskip Landsins)
Formålet med forslaget er at give landsstyremanden materiel hjemmel til at indgå kontrakt om køb af
afløserskib til Strandfaraskip Landsins.
7
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov fra 2008 om hovedveje (hovedvejsloven)
Formålet med forslaget er at ændre loven således, at der opnås hjemmel til, at de gamle hovedveje,
som har stor betydning for samfærdslen, bliver bevaret som hovedveje, selv om tunneller har ”afløst”
de gamle veje mellem bygderne.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov fra 2009 om tunneller ”nord om Fjall”
Formålet med lovforslaget er at opdatere bevillingsrammen.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslovbekendtgørelse om færdsel
Under sidste lagtingssamling blev et forslag om ændring i færdselsloven fremsat for Lagtinget, som
havde til formål at gøre det lettere at få adgang til køretøjsregistret med henblik på beskyttelse af
persondataloven. Forslaget kom dog ikke retur fra udvalget og bortfaldt derfor.
Forslag til lagtingslov om taxaer
Formålet med forslaget er at lave en ny taxalov, som skal erstatte den gældende lov om taxaer, som er
fra 1982.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om forsikring mod følger af arbejdsskader
Formålet med forslaget er at flytte varetagelsen af Ulykkesforsikringsrådets opgaver over til Arbejds-
og brandtilsynet.
Forslag til lagtingslov om brand
Formålet med forslaget er at lave en ny brandlov, således at lovgivningen om beredskab og brand
bliver adskilt.
Forslag til lagtingslov om at forbyde forskelsbehandling og sikre ligebehandling på
arbejdsmarkedet
Formålet med forslaget er at sikre ligebehandling og forbyde forskelsbehandling på arbejdsmarkedet
på basis af køn, seksuel orientering, race, hudfarve, religion, tro, politisk holdning, alder, handicap
eller grundet national, social eller etnisk oprindelse.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om arbejdsmiljø
Formålet med forslaget er at ændre straffereglerne i loven således, at der bliver mulighed for at
tilkende strengere straf end nu.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om arbejdsløshedsforsikring og
arbejdsanvisning
Formålet med forslaget er at få arbejdsløshedsforvaltningsloven (ALS-lógin) bragt i
overensstemmelse med den nordiske konvention om social sikring.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om barselsordning
Forslaget har to formål. Det ene er at få barselsloven bragt i overensstemmelse med den nordiske
konvention om social sikring. Det andet er at give faderen ret til barselsbidrag i op til to uger inden
kvindens termin.
8
LANDSSTYREOMRÅDET FOR SOCIALE ANLIGGENDER
Forslag til lagtingslov om social sikring (velfærdsloven)
Formålet med forslaget er at sikre rettigheder for borgere, der bærer handicap. Reglerne skal fastsætte
indholdet af de tjenester udover socialhjælp, som socialforvaltningen, selvejende institutioner og
frivillige fællesskaber kan tilbyde borgerne og at give myndighederne klarere rammer at arbejde inden
for. Den nye lovgivning hviler på de handicappolitiske grundregler om kompensation, sektoransvar,
solidaritet og ligebehandling, som er stadfæstet af FN og som er grundlaget for
handicapkonventionen, som Færøerne vedtog i 2009. Borgerens selvbestemmelsesret og
ansvarsfordelingen mellem individet, familien og det offentlige bliver ligeledes stadfæstet i loven.
Loven afløser Forsorgsloven, som med dette forslag sættes ud af kraft.
Forslag til lagtingslov om tvang og andre indgreb i selvbestemmelsesretten
Reglerne skal sikre den enkelte borger, at tvangsindgreb ikke bliver anvendt uden klar lovhjemmel, og
at tvang kun bliver anvendt som sidste udvej. Lovgivningen skal derudover fastsætte, hvilke
tvangsindgreb der er lovlige, og hvornår og hvordan de kan sættes i værk. Loven gøres gældende for
tvang i henhold til velfærdsloven og ældreloven.
Forslag til ændring i lagtingslov om børneværn
I forbindelse med at lovforslaget om tvang og andre indgreb i selvbestemmelsesretten bliver fremsat
for Lagtinget, bliver børneværnsloven justeret, således at visse bestemmelser i tvangsloven bliver
indført i børneværnsloven. Det er bestemmelser om, hvordan der skal indhentes tilladelser til at
benytte tvang, og hvordan det skal meddeles, når der har været anvendt tvang.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om hjemmehjælp og ældrepleje m.v.
Efter anmodning fra Kommuneforeningen er der planlagt ændring af loven, da der er behov for at få
klare og rimelige regler for, hvem der skal bære omkostningerne i forbindelse med, at plejekrævende
borgere flytter kommune. Derudover bliver det nødvendigt at foretage visse ændringer i forbindelse
med lovforslaget om social sikring, således at der opnås en klar ansvarsfordeling mellem den
kommunale ældrepleje og de tjenester, som landet yder til borgere med særlige behov.
Forslag til ændring i lagtingslov om familietilskud og lagtingslov om børnebidrag til enlige
forsørgere m.fl.
Gifte kvinder, der bliver udsat for vold og beder om beskyttelse for sig selv og børnene på krisecentret
i Kvindehuset, har ikke mulighed for at få familietilskud eller særligt børnebidrag, før de og børnene
har skiftet adresse. At få børnenes adresser flyttet i forbindelse med skilsmisse kan tage lang tid, og
derfor ønsker koalitionen at tillade undtagelser fra bopælskravet i disse særlige tilfælde, så loven kan
leve op til sit formål om at hjælpe enlige forsørgere.
Forslag til lagtingslov om at bygge børnehjem
Formålet med loven er at give landsstyrekvinden hjemmel til at påbegynde byggeri af et nyt
børnehjem i Tórshavn. Planen er, at børnehjemmet skal have omkring 25 pladser, foruden en
familieafdeling, udslusning og efterværn.
Forslag til lagtingslov om at opføre boliger til udviklingshæmmede borgere
Formålet med loven er at give landsstyrekvinden hjemmel til at påbegynde byggeri af beskyttede
boliger til udviklingshæmmede borgere. Der bliver tale om et bofællesskab med omkring 18 pladser.
9
Med denne plan bliver det muligt for beboere på Eirargarður (plejehjem for borgere med særlige
behov) at flytte til en ny tidssvarende bolig, forventeligt i 2022. Samtidig bortfalder lagtingslov om at
modernisere Eirargarður.
Forslag til lagtingslov om at opføre boliger til borgere med senhjerneskader
Formålet med loven er at give landsstyrekvinden hjemmel til at påbegynde byggeri af boliger til
borgere med senhjerneskader. Der bliver tale om et bofællesskab med omkring 14 pladser, foruden
genoptræningsafdeling og muligt dagophold, som kan tages i brug i 2023.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om dagpenge
Formålet med forslaget er at sikre en passende overensstemmelse mellem arbejdsskadeloven og
dagpengeloven, således at bestemte arbejdsgrupper ikke falder uden for lovgivningen.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om social pension
Formålet med forslaget er at få klarere regler om pensionsrettigheder og udlændinges ret til at flytte
pension ud af landet. Hensigten er også at gøre administrationen af førtidspension enklere ved at
sammenlægge den laveste og mellemste førtidspension. Ændringen har ingen sociale eller
økonomiske konsekvenser.
LANDSSTYREOMRÅDET FOR SUNDHEDS- OG INDENLANDSANLIGGENDER
Forslag til lagtingslov om kunstig befrugtning
Der er behov for at fastsætte regler i en lov, således at det bliver klart, hvem der har ret til kunstig
befrugtning i det færøske sygehusvæsen og under hvilke betingelser.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om sygehusvæsenet (henvisning til udlandet)
I de seneste år er der foretaget ændringer vedrørende specialbehandling i udlandet, som har medført,
at Visitationsudvalgets opgaver i dag er begrænsede til udarbejdelse og opdatering af retningslinjer
udover behandling af konkrete visitationssager. Det vurderes derfor ikke, at der er behov for et
Visitationsudvalg, som landsstyremanden skal sætte som et bindeled mellem landsstyreområdet og
sygehusene. Formålet med ændringen er, at opgaverne, som endnu ligger tilbage hos udvalget, bliver
overført til varetagelse på sygehusene.
Forslag til lagtingslov om behandling af alkohol- og stofmisbrug.
Som led i bestræbelserne på løbende at forbedre behandlingstilbuddene til dem, der har behov for
behandling for alkohol- og stofmisbrug, bliver en lov sat i kraft, der sætter bestemmelser om krav til
behandlingsstederne; krav om faglige kvalifikationer og faglig udvikling af personalet på
behandlingsstederne; ledelse; drift, osv.
Forslag til rigslovsindstilling om at sætte ”Lov om ioniserende stråling og strålebeskyttelse” i
kraft for Færøerne
Der er behov for at opdatere ”lov nr. 147 af 15. april 1930 om Brugen af Røntgenstraaler.” Da der har
været tvivl om, hvorvidt denne lov er gældende på Færøerne, har man i flere år arbejdet på at få den
opdaterede lov sat i kraft på Færøerne. En ny ”strålebeskyttelseslov” er nu trådt i kraft i Danmark:
10
”Lov nr. 23 af 15.01.2018 om ioniserende stråling og strålebeskyttelse.” Loven kan sættes i kraft på
Færøerne ved kongelig anordning, og arbejdet med at udforme udkastet til kongelig anordning er i
øjeblikket i gang, således at loven kan sættes i kraft på Færøerne.
Forslag til ændring i Lov om børns retsstilling
Formålet er at ændre loven således, at det fremover ikke er et krav, at mulige fædre skal møde
personligt op i den nye Familieforvaltning for at få vedkendt faderskabet. Som situationen er i dag
skal fædre møde op på forskellige politistationer rundt omkring i landet. Fremover vil der kun være én
Familieforvaltning, og det forekommer urimeligt at kræve, at fædre i f.eks. Suðuroy eller Nordøerne
skal rejse til Familieforvaltningen i Tórshavn for at underskrive personligt.
Forslag til lagtingslov om værgemålssager
Formålet er at sammenfatte og oversætte loven til færøsk. En af ændringerne er, at sager fremover
skal kunne ankes til Familieforvaltningen. I dag ankes sagerne til Forsikringstilsynet. I forbindelse
med dette lovarbejde skal bekendtgørelser omskrives, og der skal udarbejdes en ny værgevejledning.
Forslag til ændring i Anordning om ikrafttræden for Færøerne af lov om ægteskabs indgåelse
og opløsning
Formålet med ændringen er at afskaffe dispensationsmuligheden i forbindelse med ægteskab, når en
person er under 18 år.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om kommunelægeordning og forslag til
lagtingslov om ændring i lagtingslov om forebyggende sundhedstjenester til børn og unge
Forslaget er et led i arbejdet med at modernisere kommunelægeordningen. Målet er at ændre
opgavefordelingen mellem land og kommuner således, at landet overtager pligterne fra kommunerne
og fremover bliver eneste ansvarshavende i kommunelægeordningen.
Forslag til rigslovsindstilling om at sætte ”Lov om Stedbestemt Information” i kraft for
Færøerne
Formålet er at opdatere lovgivning på området, samtidig med at området bliver overtaget. Den
gældende lov, Lov nr. 82 af 31. marts 1928 om Geodætisk Institut, er ikke tidssvarende. Med
opdateringen følger også hjemmel for de danske myndigheder til at frigive kortdata vedrørende
Færøerne.
Forslag til lagtingslov om forvaltning af mangfoldigheden i naturen (naturmangfoldighedsloven)
Formålet med lovforslaget er at værne om og bevare den færøske natur med al dens biologiske
mangfoldighed, biotoper, økosystem, dyre- og planteliv, terræner, geologi o.a. til gavn for Færøernes
nulevende og kommende generationer.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om naturfredning
Formålet med lovforslaget er at afskaffe alt det, som Naturmangfoldighedsloven kommer til at
omfatte, men at bevare de bestemmelser, som hører under den kommende planlov, bl.a.
”zonefredninger ved åer og strande.” Planen er at afskaffe fredningsnævnene og
overfredningsnævnene og overføre disse opgaver til Umhvørvistovan (miljøstyrelsen).
Forslag til lagtingslov om enhedsregister
Formålet med lovforslaget er at stifte et autoriseret enhedsregister, som skal indeholde grunddata om
juridiske enheder og produktionsenheder, tildele entydig nummerering af registrerede juridiske
11
enheder og produktionsenheder og gøre grunddata tilgængelige. Det er ikke nødvendigt med
yderligere enhedsregistre, alle offentlige institutioner bruger ét fælles enhedsregister, og data er altid
opdateret. Umhvørvistovan (miljøstyrelsen) skal administrere enhedsregistret, da det er en fordel for
udvikling og drift, at grunddataprogrammerne er samlet et sted.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om produktion, transport og forsyning af el
(Elforsyningsloven – særlige elpriser til varmepumper og elbiler)
Formålet med ændringen er at give landsstyremanden hjemmel til at tillade elforsyningen (SEV) at
fastsætte særlige priser for el til varmepumper og elbiler. Dette er et tiltag, der skal understøtte skiftet
fra fossile brændstoffer til grøn energi.
Forslag til ændring i lagtingslov om stærkstrømsudvikling (stærkstrømsloven)
Stærkstrømsloven giver hjemmel til at sætte nærmere regler i kraft ved bekendtgørelse. Disse regler er
internationale regler og normer. Der har været henvist til den danske stærkstrømsbekendtgørelse, der
henviser til disse internationale regler. Idet den danske stærkstrømsbekendtgørelse bliver sat ud af
kraft, vil det ikke længere være muligt at henvise til den. En ny færøsk lovgivning med overordnede
regler bliver derfor udformet, som med bekendtgørelse har hjemmel til at sætte relevante normer i
kraft.
Rapport til generaldebat om Færøernes Energipolitik
Udgangspunktet for debatten bliver ”Energipolitisk plan – hvordan vi når målet frem til 2025 og
2030”
LANDSSTYREOMRÅDET FOR KULTURELLE ANLIGGENDER
Forslag til lagtingslov om museal virksomhed
Ny lov om Færøernes Nationalmuseums (Tjóðsavn Føroya) virke m.v., som træder i stedet for lovene
om Færøernes Arkæologiske Samling (Føroya Forminnissavn) og Færøernes Naturhistoriske Museum
(Føroya Nátturugripasavn). Forslaget forventes at blive fremsat for Lagtinget i marts 2019.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om folkeskolen
Forskellige opdateringer og mulige strukturelle ændringer, sum har gyldighed fra august 2019.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om friskoler
Vedrørende klarere ordning for bevilling og administration af støtte til friskoler og betaling for
friskolerne forskoler.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om gymnasiale ungdomsuddannelser
Tilpasninger udføres i loven ud fra en evaluering, som er foretaget.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om erhvervsuddannelser
Tilpasninger udføres i loven ud fra en evaluering, som er foretaget.
Lagtingslov om pædagogmedhjælperuddannelse
Planen er at oprette en ny uddannelse på Sundhedsskolen i Suðuroy fra januar 2019.
12
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om forskning
Struktur og omfang inden for forskningsvirksomhed.
Forslag til lagtingslov om ændring i lagtingslov om Færøernes Radio/TV
Justeringer og opdateringer af radio/TV-loven. I kraft fra 1. januar 2019.
Forslag til byggelov for Færøernes Nationalscene (Tjóðpall Føroya)
Forslag til rammer og finansieringsskabelon til opførsel af Færøernes Nationalscene.
Rapport om folkeskolen til generaldebat
Behandling af sager og virksomhed vedrørende folkeskolen.
Rapport om voksenuddannelser og arbejdsmarkedscenter til generaldebat
Udgangspunktet for debatten bliver Betænkning om voksenuddannelse og arbejdsmarkedscenter.
Forventes fremlagt for Lagtinget i september 2018.